Рустем Зарипов - публицист, автор стихов, рассказов, популярных песен (слова и музыка)

понедельник, 10 апреля 2017 г.

БАТУ ҺӘМ ЧУМУ



                       

           Кызым  Төркиядә урнашкан  Русия фирмасында эшләве сәбәпле, Истанбул каласына   баргалап торыла. Гүзәл Босфор яры буйлап тәпиләгәндә гашыйкларны һәм туристларны үзенә җәлеп итүче “Кыз күләсе”  атлы манара тирәсендә чуар шароварлар кигән чегән хатыннары  хуҗаларча салмак адымнар ясап йөренүләре игътибарны җәлеп итә. Алар узган барганга чәчәк бәйләмнәре тәкъдим итә, шул кәсеп белән дөнья  көтәләр бахыркайлар..  Бер көнне оныгым белән шул тирәгә якынаеп килгәндә ул , һич көтмәгәндә, соклану  белдереп,
-          Бабай, күрче, карабатаклар! – дип кычкырып җибәрде.
       Оныгым бармагы белән ханымнарга түгел , ә диңгезгә ымлый иде. Ә  анда руслар дайвер үрдәкләр , нырок дип атый торган кошлар өере йөзә... Әлеге кара төстәге  үрдәкләр суга чумалар да бик озак калыкмый астан йөзеп баралар .  Төрекләр аларны, “бату”  сыйфатларына  бәйләп исемләсә, без татарлар “чуму” фигыленә басым ясап, төрекләрнекеннән һич ким булмаган  үзенчәлекле исем  тапкан булыр идек, әгәр кирәксенсәк...Әйе, әгәр алар Татарстанда, гомумән  татарларның тарихи  ватаннары төбәкләрендә  яшәгән булсалар...
         Шушы кошлар белән танышу сүзләрнең килеп чыгышы белән кызыксынуымны уятты , кыздырды ләбаса. Әйтик русларда “карапуз” дип бәләкәй таза малайга әйтәләр. Ә асыл  мәгънәсен тулаем аңлау өчен  рус теле генә җитми, татар телен дә белү зарур...Кара бүксә дигәнне аңлата түгелме ул төшенчә?   “Кутерьма” сүзе исә, үтә катлаулы вәзгыятьне , халыкчан рухта,артлардан җил чыгартуга кайтарып калдыра, шундый  метафора ярдәмендә  хәлне ассызыклый...
         Бара тора тел белән кызыксыну уяну  фәкыйрьне  сүзләр, сүзлекләр дөньясына  суырып алды куйды...
         Интернетта,  “Мәгариф” һәм “Гаилә һәм мәктәп” журналларының гомуми порталында  3000  сүздән торган “Татар исемнәренең   яңа аңлатмалы сүзлеге” рус һәм татар телләрендә тәкъдим ителә. Русчасы, “сүзлек  татар язучылары һәм шагыйрьләренең, унөченче гасырдан башлап хәзергеләрне дә кертеп, сөйләм теле (лексикасы) һәм төрле фәннәргә караган татар дәреслекләрендә кулланылган материал нигезендәтөзелде, дигән искәрмә белән тәкъдим ителә. Мин фәкыйрь 2005 елдан бирде Татарстан Язучылары Берлеге әгъзасы буларак бу  башлангычка  катнашым юклыгын  белдерергә ашыгам... Кызык , менә шушындый  татар исемнәре сүзлекләре мөселманнарның “Умма”  һәм  кешелекнең гүзәл өлеше өчен дигән искәрмә белән KAZANLEDI.RU  сайтларында да пәйда булган...
         Шунысы да мәгълүм булсын, телгә алынган сайтлардагы   сүзлекләр бар да бердәнбер чыганакка , Гомәр Саттар-Мулилле (Гомәр Фәиз улы Саттаров)  нәшер иткән”Татар исемнәре ни сөйли?” атлы , Казанда “Раннур” нәшрияты 1988 елны бастырып чыгарган, 488 биттән гыйбарәт китабына сылтама ясый. Сайтларда татар исемнәре дип тәкъдим ителгән шул сүзлекләрне ачам һәм замандааш милләттәшләр өчен минем карашка ят, сәер, мәзәк , Бабахан, Бабахуҗа, Бабаҗан, Багыш, Барак һәм башка шундый үрнәкләргә юлыгам. Сәерлек “Б” хәрефенә караган исемнәр белән генә чикләнми, әлбәттә. Укый торгач, арада сирәк-мирәк  күз күргән, колак күнекккән  аталышлар да очраштыра. Мисал өчен менә мондыйлар :
Рабит- (муж)(араб)  Связной.
Разиль –(муж)(араб) Избранный
Рафис –(муж)(араб) Заметный, популярный.
Рем(Рим) , Римма- (лат)- от города Рим или революция мировая.
Риза,Рида –(муж) (араб) Избранник.
Роберт      -(анг) Прелестный.
Батулла – см. Бейтулла – священный камень  Каабы.
         “Татар язучыларының  сөйләме нигезендә  (13 гасырдан башлап  бүгенгеләренеке дә кереп) төзелгән сүзлек”ләрне укыйм да аптырыйм һәм гаҗәпкә дә калам. Аларга  Язучылар Берлегенең элекке җитәкчесе Рафис Корбан исеме эләккән , рәхмәт төшкере, ә хәзергесенеке  ни хикмәт, төшеп калган.  Сүзлек төзүче  хакыйкый автор, яки  авторлар  Данил Салихов андый дәрәҗәгә үк ирешер, дип бер дә чамаламаганнар  күрәсең....Ә менә халык    язучысы Тукай бүләге лауреаты Рабит Батулланы  (Роберт Мөхлисович Батуллинны)зурлаганнар,  әти-әнисе кушкан исеме  дә, әдәби тәхәллүсе  дә онытылмаган һәм алар исем, дип тәкъдим ителәләр. Мин төрле китапханәләргә кереп,     байтак тугандаш төрки халыкларның сүзлекләрен актарып,  әлеге сайтлардагы сүзләрне эзләп бактым.1958 елны Өфе каласында басылган башкорт-рус , 1965 елны Мәскәүдә чыккан кыргыз-рус,1969 нче елны Фрунзе каласында басылган кыргыз теленең аңлатмалы сүзлегендә, 1965 елны Мәскәүдә чыккан кумык-рус сүзлекләрендә  алда китерелгән исемнәрне очратмадым...
          1963 елны чыккан тулы гарәп-рус сүзлегендә , гарәп хәрефләре белән бирелгән РЗИЛ (бәгъзе сузык авазлар тәҗвид кагыйдасе буенча  хәреф астындагы һәм өстендәге сызыкчалар белән бирелгән) – “подлый”, ягъни “әшәке”, хур, начар, дип тәрҗемә ителгән. Минск каласында 2000 елны “СОЛ” нәшрияты чыгарган  Русча-төрекчә, төрекчә-русча  сүзлектә ракип-конкурент, ракипсызлык –монополия,  резил –позорный, резиллек – позор , дип бирелгән.Истанбулда “Мерчек” нәшрияте мәктәпләр өчен чыгарган сүзлектә дә  ,төзүчесе Рәшит Куру, телефоны (0212)51237-55, шундый ук тәрҗемә. Хәер 1979 елны ( авторлары К.Х.Хәмзин.,М.И.Мәхмүтов.,  Г.Ш.Сәйфуллин) гарәпчә-татарча –русча алынмалар сүзлегендә дә  бу,  шулай.   1903 нче елны чыккан тулы гарәп-рус сүзлегендә дә, аяныч ки,  рәзил, риза, рида – “избранник”  дип тәрҗемә ителмәгән. Риза , Рази- риза, разый булучы,  диелә. Һәр өстән  чыгарга җилгә “ярхәмикаллаһ” , дип хуплап торучы инде, ягъни мәсәлән. Бәлки, бүгенге вәзгыять , Гамил Афзал язганча “күтәр дигәч кулны күтәрәм, төшер, дигәч кулны төшерәм” дигән ысулга корылышлыларны “сайлап алынган», «избранник» дип санарга җирлек бирәдер бәлки?...
             Мәгълүм ки , татар исемнәрендәге “улла” кушымчасы “Аллаһ” дигәнне аңлата. Әйтик , узган гасырда киң кулланышта булган  исем –Төхбәтулла, Аллаһ бүләге мәгънәсен йөртә. Татар фамилияләрен ясаганда совет чорында исемнәрдәге дини мәгънә    йөген кыскарту  гадәти хәл булган. Гомумән халкыбыз  озын исемнәрне кыскатуга һәвәс. Мин үскән Юлбат авылында Кәримулла агайны Кәрмә, Хәбибрахман абзыйны Хәйби, күрше Сатыш авылыннан сабакташым Хөрмәтулланы Хөрми дип йөртәләр иде. Ә болардан Кармиев, Хайбиев, Хурмиев кебек фамилияләр ясау, теләк булганда, ике тиен бер акча. Татарстанның беренче президенты да үз  фамилиясенең   ясалышын  шул дулкында аңлатканы булды.Ни өчен бу хакта  тәфтишләп азапланам, әдәби тәхәллүсне исем дип тәкъдим итү, мин  фәкыйрне бераз аптырашка калдыра.  Әгәр аны бер генә кеше, җитмәсә тәхәллүс сыйфатында гына йөртә икән,  исем статусы бирү арттырып җибәрү булмыймы икән? Хәер, могътәбәр  язучыбызның  фанат укучылары үз балаларына Батулла дигән исем куя башлаган булсалар, бигайбә, әйттем исә кайттым...
         Батулланы  Бәйтулла дип аңлату да , миңа калса ике яклы. Әйе, охшашлык бар. Ләкин бу юл белән китеп  әллә кайларга барып чыгарга мөмкин. Мисал өчен раши – гарәпчәдән тәрҗемәдә ришвәтче, ә рашид – дөрес юлдан баручы  була. Янә килеп  төректә “будала” –ахмак, буталган, ә гарәптә “батыйл” –бозык дигән мәгънә йөген йөртә...Инглизләр Россияне – раша диләр. Моннан чыгып Рашат, исемен  россиянинга турылыйкмы? Элемтәче, связной, дигән исемнең дә, алайга китсә, гади халык телендә “шакып торучы”, “стукач” , дигән  мәгънәләре бар. Аннары инде, “иммунитет” терминын  “имине тот”ка тәрҗемә итәргә дә ерак калмый...
           Батулла  -Бату һәм Аллаһ дигән өлешләрдән тора. Телгә алынган  “татарча исем” сүзлекләрендә Н.А.Баскаковка сылтама ясап, монгол телендәге “бата”-көчле, ышанычлы, даими” кебек мәгънәләргә ия булу ихтималы  әйтелә. Ә менә СССР Фәннәр Академиясенең “Советская Энциклопелия” нәшриятендә 1966 елда Мәскәүдә басылган  татарча –русча сүзлектә, “бату” сүзнең саф татарча мәгънәләре, “батып керү”, “наданлыкка бату”, “корымга бату”,  “каядыр китеп бату” кебек  сүз әйләнешләре ярдәмендә аңлатылган.  Хәлбуки , дин тәгълиматы нигезендә, Аллаһе Тәгале бер үк вакытта  һәркайда  (вездесущий) , аны батты   дию хилафлык. Ә менә Аның  , акыллы, ахмак яки буталган коллары булуы бик  табигый.                   Үземнең  филолог түгеллегемне  искәртми ярамастыр. Ихтимал, мине борчыган сорауларга әтрафлы җаваплар бардыр?... Ышанам,  мәкаләмә җавап шәкелендә компетентлы шәхесләрнең язмалары да дөнья күрер...
“Татарстан яшьләре”6.04.2017 ел.

суббота, 25 марта 2017 г.

АКЫЛ ҺӘМ ИНСТИНКТ



                       

           Нәрсә ул аң  һәм ни ул инстинкт?  Акыл, кешенең дөньяны янәшә тирәне танып белү логик , иҗади, һәм гомумән уй-фикер  фикер йөртергә сәләте, ә дин аңны Хак Тәкалә тарафыннан кешеләргә бирелгән нигъмәт, дип аңлата . Инстинкт  исә кешеләргә дә хайванннарга да хас эчке сиземләүгә таянып, автомат рәвештә, автопилотта дияргә микән, максатка ярашлы гамәлләр кылырга корылыш,  геннарга салынган  сәләт.
   Дөньяда кешелекне таң калдырган  акыл,  аң , талант  архитектурада музыкада, әдәбиятта, фәндә чагышы таба. Ә кайбер кешеләр әкәмәт зур байлыклар туплауга ирешә... Бар үзенең акылы, таланты аркасында байлык туплаучылар, һәм бар  халыкларны, беренче чиратта мескеннәрне, мазлумнаргы талау, рәнҗетү аша шундый казанышка ирешүчеләр... Авырулардан,авыр хәленнән файдаланып акча кысучы табиблар гына да ни тора... Гади халыкны талкучы йолкучылар адым саен...Авыл халкыннан сөт җыю  һәм кибеттәге бәяләр аермасы да тирән сагыш уята... Боларын , беренче чиратта йомран әрләннәргә хас  “ояга ташу”   укталышы  рухландыра, ахры...  Кем әйтмешли, “бактерияләр ялгышмый, алар ашыйлар һәм үрчиләр”.. Аларны тән, җан сату сыман нечкәлекләр дулкынландырмый. Ә тудырган  мохитлары –   рухи чирләр чишмәлеге....
         Сингапур могҗизасы дигән гыйбарә дөньякүләм әйләнештә йөри... Әлеге илнең президенты Ли Куан Ю сүзләрен күп кенә сәясмәннәр   телгә алырга ярата. “ Минем өчен ике юл бар иде. Беренчесе урлашырга һәм дусларымны һәм туганнарымны “Форбс” исемлегегә  ирештереп, халкымны шәрә җирдә утыртып калдыру. Икенчесе:  халкыма хезмәт итү һәм  ватанымны дөньяның иң яхшы ун илләре арасына чыгару. Мин икенчесен сайладым...” Коррупция чәчәк аткан, эшсезлек һәм хәерчелек хөкем сөргән,бернинди казылма байлыклары юк , Англиянең элеккеге колониясе булган Сингапур   БМО билгеләгән кеше үсеше индексы  буенча 2014 елны Дания, Бөекбритания кебек илләрне артта калдырып 9 нчы урын яулый, һәр унынчы гражданины доллар миллионеры,Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы тарафыннан   ир-атларның уртача гомер озынлыгы 2012 елны 80,2 яшь, ә хатын-кызларныкы 85,1 дип табыла, экономикасын үстерүгә  инвестицияләр мул  тотыла, әйтик 2014 елны  чит илләрдән  генә 81 миллиард доллар күләмендә җәлеп ителгән, инфляция ул елны 1% , ә эшсезлек 2 % чамасы тәшкил иткән, эчке вал продуктының еллык үсеше, рус матбугатында ул ВВП дип тамгаплана, 1965 нче елдан бирле уртача 9% ...Күренә ки, бу илдә акыл  инстинклардан өстен чыккан.... Илне әлеге могҗизага ирештергән, коррупциягә каршы көрәшне туганнарыннан, якыннарыннан башлаган президент Ли Куан Ю  92 яшендә вафат булып, ил дилбегәсен улына калдырып, якты дөньядан инде китеп барды, ә эше яши. Атаклы сәясмән , тимер леди исеме алган Маргарэт Тэтчер, элек Сингапур Англиядән өйрәнгән, инде безгә Сингапурдан өйрәнергә кирәк, дип тикмәгә генә әйтмәгәндер...Бездә дә мәктәпләргә Сингапур ысулы куллана башладылар  кебек, бирсен Ходай...
           Хайваннарга һәм кешеләргә хас иң көчле инстинкт , көтү ихтыярына буйсыну түгел микән? Кичә генә, бизнесменнарны, банкирларны халыклар канын эчүчеләр, дип гаепләүче, идеаль җәмгыять – коммунизм төзибез, бар дөнья халыкларын бәхеткә тиендерәбез, дип лаф орган җитәкчеләрнең, көннәрдән бер көнне , бердәм рәвештә кыйблаларын йөз сиксән градуска үзгәртүләрен   әлбәттә  хайваннарга хас  шундый инстинкт  тантанасына  сылтап буладыр...Халыкның вөҗданы саналырга, яшәп килгән һәр хакимияткә дә һәрвакыт оппозициядә  торырга тиеш  иҗатчыларның  да Шомбай сыман тун әйләндереп киюләре, карак, түрәкәйләрнең һәр  җил чыгаруларына ярхәмикалла дип торуга , алай гына да түгел, хәтта нәсел ыруларына  мәдхия,  җырлауга күчүләре  милләт фаҗигасеме, әллә инстинкт тантанасымы? Яки ниндидер  проектның  инстинктка буйсынып гамәлгә ашуымы икән? Тютчевның “Русияне акыл белән аңлап булмый” дигәне, анда инстинктлар тантанасы дигәнне аңлатмыймы?
              Быел юл төзү һәм ремонлау  эшчәнлегенә карата уңай фикер уятуга багышланган иҗади конкурс игълан ителгәне беленде... Кайчандыр бергә  эшләгән хезмәттәшләр, “бу  синең тема, син бит шул эргәдә казганган, баш инженер,   җитәкче  булып та эшләгән кеше, әйдә, кереш”, дип коткы салдылар.. Бүләкләр дә  зурдан имеш... Хәлбуки, бу өлкәдә кайбер уңай үзгәрешләрне танысам да , әлеге бәйгедә катнашырга  , инстинкт кушамы, әллә нишләп  күңел  тартмый...  Павел Чернов, Ринат Гобәев кебек вуздаш, факультетташларым эшләгән дәвердә мин  җөмһүриятебезнең юл һәм транспорт министрлыгына  сабакташларымның хәлләрен белергә  кергәли торган идем. Бер елны, юл эшләренә җәлеп итү уңаеннан оешмалар арасында  ярыш (тендер) узганнан соң, нәтиҗәләре кемнәрнеңдер күңеленә хуш килмәдеме, башка сәбәпләр чыктымы,  әлеге берләшмәдә төп җитәкче  үзгәрү бер хәл, анда миңа таныш һичкем  калмады... Тик бәйгегә катнашасы килмәү сәбәбе  ул гына түгел...
     Шушы урында нәни бер чигенеш ясамый да ярамастыр. Әйе, төзелеш эшчәнлеге белән бәйле 32 елнымның җидесе юл төзү һәм ремонтлау белән бәйле. Вуз бетереп, Мөслимдәге юл оешмасында баш инженер  булып эшләгәндә, райбашкарма рәисе Гариф Хафиз улының ,
-                     Зарипов, син югары белемле юл инженеры, әйт , ни өчен безнең юллар үгез печ итеп  салган эздән  бара шикелле ул? – дип сораган иде.
Мин аңа ,
-                     Мин проект эшләткәндә юлны мөмкин кадәр кыска булуын кайгыртып , ике ноктаны туры сызык тоташтыра  кагыйдәсен алга сөрәм, әмма колхозга  салынасы юл юнәлешен  килештерергә баргач, андагы агроном , чәчү әйләнешем бозыла,  дип туры сызыкны дугайлата башлый, колхоз рәисе   аның башлангычын куәтли, һәм районның  җир эшләрен көйләүче (землеустроитель)  дә  алар гамәлен күз уңыннан уздырып,  үз үзгәрешләрен өсти... Һәм Сез әйткән нәтиҗә чыга.  Аң белән эш итәме алар, инстинктка буйсыныпмы, әйтә алмыйм, безне, юл оешмасы белгечләре фикере алар өчен кызык түгел...
-                       Оныттырма. Чаллыга юл  проектлаганда  туры итәргә тырышырбыз, -дип вәгъдә биргән иде ул.
           Бүген юлларның  турылыгы да,   бөгелешләре дә тел-теш тиерерлек түгел, көтелмәгән кырт борылышлар, күз күремен  чикләүче текә менү-төшүләргә көн бетә, булган кимчелекләр, хаталар исә елдан ел киметелә, төзәтелә...Хәлбуки, чокыр-чакырларга ремонтның гына  озакка түзмәве тешкә тия. Гәрчә, тиешенчә эшләгәндә юлның башка өлеше тузып беткәндә дә ямаулыклар калырга тиеш... Үзем көн дә узган Шәмәрдән - Кырбаш юлында, узган көз, олыдан кубып, әллә ниткән егәрле техникалар җәлеп итеп чокырларга салган асфальт ямаулар яз җитүгә янә иске хәленә кайта башлады ләбаса,  аларны  әллә казлар ашый, әллә тәгәрмәчкә ияреп җилгәреләләр, белмәссең... 
            Шул өлкәдә азмы күпме белемем , эш тәҗрибәм булу аркасында  йөргән юлларның  буеннан буена геометрик үлчәмнәре даимилеге, каты түшәүле юл кырында (обочинада) вак ташның тиешле калынлыкта, киңлектә булуы ,  юл киселешләрендә, ялганышларда  , вак таш һәм асфальт җәюдә тиешле үлчәмнәрдән тайпылу-тайпылмау,  асфальтны “үтүкләү” барышында каток белән  бер эздән тиешле санда үтү - үтмәүгә дә игътибар итми  кала алмыйм... Ислам тәгълиматы һәр сүзең, уйлаган уең язылып бара, дип тукый. Машинаңда барганда , тәгәрмәч чокырга туры килгә саен, ирексездән һич кирәкмәгән сүзләр   ычкына, һәм болай да аз түгел гөнаһларыбызны ишәйтә, тапкырлый... Шул шартларда әлеге өлкәдәге эшчәнлекне  мактау ихлас булмастыр , рия катышмагае , дип шөллим...   
          Төзелеш белән бәйле оешмаларда күптөрле профессия вәкилләре хезмәт куя.  Электрчыларның башка хезмәттәшләренә карата үзенчәлекле тест уздыруга тартым шаяртулары хәтергә уелып калган. Кайчак  ишекләрен бикләмичә каядыр тәҗел эш белән киткән вакытлары  була аларның. Эш бүлмәләре уртасындагы шакмаклы өстәл өстендә  ару көчәнешле ток белән корылган  конденсатор ятарга мөмкин. Электр чылбырына ялганмаган матур тәти нәрсә бүлмәгә килеп керүчедә маймылларга  хас  инстинктив  кызыксыну уята... Һәм ул аны ирексездән кулына ала. Аннары , егәрле ток китереп сугудан акырып җибәреп,    эскәмиягә ава, яки анысына сөрлегеп, идәнгә  барып төшә...
          Аң һәм инстинкт тартышы адым саен. Ил, җөмһүрият буйлап юлларда йөргәндә  кайда акыл, кайда инстинкт җиңгәне  бигрәк тә анык шәйләнә...  Хәер, әдәби гәҗит-журналлар укыганда, телетапшырулар караганда, заманча җырлар тыңлаганда да кайсы  өстенлек иткәне   тиз аңлашыла. Нихәл итмәк кирәк, акыл һәм инстинкт тоташкан савытлар кануны буенча  адәм баласы  белән идарә итә. Икенчесе куәтлерәк әлбәттә , беренчесен еш кына безнең шартларда сыртына сала, һәм бу, безнең табигатькә  якынлыгыбыз белән аңлатыла булса кирәк, чөнки табигатьтә аң юк ич, бары инстинктлар гына...          "Т Я " 23 март 2017 ел

понедельник, 23 января 2017 г.

ТАНСЫК ҮЗГӘРЕШ ҖИЛЕ



                               

         Яңа 2017 нче елның беренче кичендә   ТНВ  телеканалыннан Татарстан президенты инициативасы белән эшкә ашкан проект  -  “Үзгәреш җиле” атлы концерт   күрсәттеләр. Инде байтактан бу канал кат-кат рекламлап тәкъдим иткән тамашалардан әллә ни ямь таба алмый йөди идем, ә бу юлы  Мөхәммәт ага Мәһдиевның бер кахарманы әйтмешли, “бөтенләй икенче тормыш”...
         Кем, нәрсә генә димәсен, Татарстанда уңай үзгәрешләр булып тора. Казанның   гүзәллектә һәм төзеклектә чит илләрдәге текә калалар белән ярыша, туристлык үзәгенә әйләнә  башлавына да байтак. Һәм, ниһаять саф үзгәреш җилләренә  чирек гасыр дәвамында чиктән чыгу  хөкем сөргән рухи тормышыбызга да  орыныр сәгать суккан.  Хәлбуки,  тәнгә сихәт, җанга рәхәт   әлеге затлы тамашага карата   матбугат битләрендә тискәре фикерләрнең шарт та шорт яңгыраштыруын да танымый булмый. Эстрадабыз йолдызы, аның да әйдәп баручысының , “президентны уңайсыз хәлгә куйдылар”( сүзгә сүз : “подставили”), дип “чаң сугуы”н  популяр  “Бизнес –онлайн” интернет газетасы да игътибарсыз калдырмаган, алай  гына да түгел, купайткан дисәк тә хилаф* булмас. Әфәндебез  проект идеясе авторына  тискәре  фикерен шәхсән җиткерергә  ниятләвен дә яшермәгән.   Шундый ярсу, ихлас бушанулар борыңгы бер акыл иясенең, “үзеңнән түбән белән фамильярлык (араны артык якын) кылма, ул сине , тиңдәше санап хурга калдырырга , үзеңнән югары зат белән дә алай кыланма,  ачуы чыгып, арт сабагыңны укытырга мөмкин”, дигән җөмләсе, кайсы як өчен дә тәҗеллеген җуймавын искәртә..  Хикмәти Хода, бездә соңгы чирек гасыр дәвамында рухи тормышыбызны йөгәнләгән сугышчан мәнсезлек, милләт мәнъфәгәтен кайгыртучы җөббәсе бөркәнеп, халык исеменнән, олыдан кубып лаф оруга махсуслашты. Илкүләм уңыш казанган, 85 мең  360 данә тиражга  тиенеп,   “Форбс” рейтингы буенча   2 нче урынны яулаган “Зөләйха күзләрен ача” романы да әнә шул шаукымлы токымның, авылдашларым әйтмешли, “кәҗә тизәгедәй чәчелеп сибелүләр”енә тарды. Җөмһүриятебезнең гомумхалык  сайлап куйган президенты  һәм башкалабыз Казанның алыштыргысыз мэры  роман авторын  зурлап кабул итүләренә карамастан, мондый остаруларны  кыюлыкка яки  принципиальлеккә  юраргамы, әллә итәгатьсезлекнең асыл үрнәге, дип санаргамы, тәмам аптыраган... Бәгъзе мэтрларның ( танылган журналист Искәндәр Сираҗи “Т Я” дә басылган бер язмасында  аларны  уены-чыны белән метрлар дип тә “зурлаган” иде шикелле) әлеге проектны  “акчаны җилгә очыру “
( деньги на ветер), дип тәкърарлаулары исә хафага ук салды.Ни өчен? Нигә әле татар музыкасын, татар җырын , үзебезнең җирлектә, татарлыгың өчен гарьләнмәслек  сыйфатка ирештереп илнең иң күркәм сәхнәләренә күтәрү өчен тотылган чыгымнар бәгъзеләрнең бөерен кабарткан?  Кол Шәриф мәчете хозурында, кайчандыр татар һәм рус яугирләренең каны түгелгән тарихи  мәйданда , шулар рухын бимазалап  “Дөнья яратылышы “ атлы, татар музыкасына   мөнәсәбәте юк, даңгор-доңгырлы  пәри туена  иш  рок - тамашалар  өчен  тотылган миллионнарны ни рус , ни татар телле матбугатта күпсенмәгәннәр иде, ләбаса…
            Мин фәкыйрь, “Т Я “ басылган бер язмамда, Р.Н. Миңнеханов  яңадан президент булып сайланса,  әнә шул “Дөнья яратылышы” атлы сәер башлангыч күңелләрдә утыртып калдырган юшкынны юдырырлык, чын, затлы сәнгатьнең ниндилеген искә төшердәй, дөньяның иң мәшһүр калаларының урам мәйданнарында  классик музыка  тыңларга йөз меңнәрне җәлеп итүче Анре Рье оркестры концерты узар һәм бәлки шул югарылыкта берәр татарча музыкаль әсәр дә башкарылыр, дигән фаразымны тәгәрәткән идем. Парижда,  Эйфель манарасы хозурында, Марс басуында   бөтендөнья   йолдызлары  катнашкан концертның  Казанга, Сөембикә манарасы хозурына  килеп  җитүен юрарга ук базмадым, әлбәттә.. Чүп-чар  ташкыны белән күмелүгә дучар  татар  музыкасын, чын  татар җырларын  дөнья тамашачысын җәлеп итәргә сәләтле  илебез оркестры үз җирлегебездә яңгырата алыр,  дигән өмет гел юк иде. Афәрин, әлеге идеяне эшкә ашыручыларга,  “Үзгәреш җиле” оркестры  Андре Рьеныкы белән ярышырлык булып, башкарылган милли җәүһәрләребез нечкә зәвыклы музыка сөючеләребезгә Сан-Ремо каласында уза торган шанлы җыр фестиваленә  хас һәм төс булуын   сиздергәндер, дип  гөманлыйм…
            Концертны алып баручылар Голливуд артистларына “Оскар” бүләге сыннарын тапшыручы тантананыкына якын югарылыкта  булуын ассызыкламый ярамастыр… Равил Шәрәфинең  зыялылыгына һәм яшәрүенә сокланмый мөмкин түгел иде.  Ул ничек шул кадәр нурлыланган соң әле, дигән соравыма, эшмәкәр табындашым, “хезмәтенә лаек  дәрәҗәдә түләгәнгәдер”, дип кырт кисте. “Равил ага Шәрәфиев белән парлап концертны алып барган туташның  зифа буе-сыны, сөйкемлелеге, зәвыклы киенүе, туган телебездә камил сөйләме таң калдырды… Баксаң, тамашачы белән көчәнми , төчеләнми, табигый тавыш белән дә  рухи бәйләнеш урнаштырып була икән… Проект авторы Рәүфәл әфәнде,  сәхнәгә тупаслык, килбәтсезлек, тәләкәлек, бер сүз белән әйткәндә маргиналлык үтеп кермәсен өчен күкрәк куеп ничек карышканын үзе генә белә булыр...
         Татарстаннан читкә чыгуга, юллар, авыллар, калаларның тышкы күренешеннән чыгып , “бездә ару икән”, дигән фикердә  ныгыйсың. Кемдер уңай вәзгыятьне, халкыбыз уңган –булган, шуңа шулай, дип аңлата, кемдер җөмһүрият җитәкчеләрен мактап авыз суы корыта. Боларда  хаклык бар әлбәттә. Әмма, уңышларны барлаганда, Татарстанның сәнагәти нигезен саллы һәм ныклы итүгә зур көч  куйган җөмһүриятебезнең  элекке җитәкчеләре С.Д. Игнатьев, Ф.Ә.Табеев, Г.И.Усмановларны да онытып калдырмаска иде. Әле бит бу җитәкче агайлар  чорында  татар мәгънәләре галәме  ифрат киң, татарча гәҗит вә журналлар  халык ихтыяҗына җавап бирерлек, шуңа да бүгенге белән чагыштырганда  зур алымлы,  хәтсез тиражлы  иделәр. Татарстан радио-телевидениесе исә милли университет вазифасын үтәде дисәм  дә ялгыш булмас кебек... С.Д.Игнатьев  Татарстанны җитәкләгән чорда Казанда Тукайга  иң  күркәм һәйкәл салынуын да онытмыйк. Аннан соң күп сулар узды, һәйкәлләр  дә ишәйде. Хәлбуки яңалары белән горурланучылар гына табылмый иде сыман. Ни куаныч,  Казан үзәгендәге Тукайныкына  тиң мәһабәт истәлек, әле күптән түгел, милләтебез сөеклесе Садри Максудига атап  калыкты...Моны да үзгәреш җиле казанышына юрыйсы килә...
            Үктәбр  революциясенә кадәр гармун, курай, мондолина кебек  музыка  коралларына тотынып җан асраган татар музыкасы, Татарстан җөмһүрияте  туып озак та үтми үз оркестрына тиенеп, яңа югарылыкка укталды . Илкүләм мәшһүр милли дирижерларыбыз үсеп чыкты. Шул дулкында дөньякүләм яңгырашка лаек  әсәрләр туып,  музыкабыз егәрен  арттырышуда үзебезнең атаклы хакыйкый һөнәри композиторларыбыз  һәм башка талантлы фидакарь музыка әһелләребез белән беррәттән Олег Лундстрем, Альберт Леман кебек  үзгә милләттән булган асыл затлар да   өлеш керттеләр... Җиз иләктән иләнеп сәхнә дәрәҗәсенә күтәрелгән җырчыларыбыз  матур тембрлы, чиста , милли аһәңле  тавышка ия  булып, алар   “чын безнеңчә”  җырлый, иделәр. Сәхнәләрдә,  теле-радио тапшыруларда   тыйнак олпатлык хөкем сөрде... Опера җырчылары да, халыкчан җырчылар  да тамашачы мәхәббәте өчен көрәштә үзара хәерхаһлы көндәшләр булып , бер- берсен  югарырак дәрәҗәгә  күтәрелешкә рухландырдылар...
         Әмма дә ләкин “ без булдырабыз!” шигаре чорыннан алып бүгенгәчә “татар җыры”, дип сәхнәләр, дәүләт химаясындагы теле-радиоканаллар аша ташкын рәвешендә өстебезгә ишелгән эшләнмәләрнең татарча да, җыр да булмавы хакында “Т Я” битләрендә байтак язмалар дөнья күрде. “Сагыш”, “язмыш”, “ялгыш”, “җан атам”, “яратам” кебек сүзләрне даими файдаланып текст калыплау , нәкъ шул ысулда  уртак музыкаль фразалардан , Рубик кубигы ысулында, такмакчыл ритмда примитив көй укмаштыру  һәм шулар катнашмасын җыр дип тәкъдим итү  үзәкләргә үтүе бер хәл , тапшыруларны вә концертларны ир һәм хатын-кыз җенесеннән булган затлар алып барганда, алмаш-тилмәш, ничектер чираттагы номерны чиный-чиный белдерү, ә шулар арасын  очсызлы, авыл гыйбатларына таман шаяртулар белән сипләү, тамашачыга  ярарга тырышып, уртакул мәҗлес тамадалары үрнәгендә күтәкәйләнү, төчеләнү һәм әлеге дә баягы   әңгәмәдәшләрнең, күп кулланудан шәпи шикәре хәленә төшкән   “юмор”ларыннан үзара  кызык табышып, көчәнеп, ясалма  шаркылдап көлүләре , Мөслимнең  инде мәрхүм, авыр туфрагы җиңел булсын, Хираҗ агае әйтмешли “үде бер роман”...  Әвендәй гәүдәле башкаручы тирәлеген  ярымшәрә сикергәләүчеләр  белән урату,  җырны чуклап-бизәкләү максатында чыгарылган туташларның  вакыт-вакыт  “ваппараппа” , яки “нә-нә-нә”,   дип аваз биреп, тез сыгылдырып торулары , әти-әни, апа -абый, һәртөрле җимеш агачларын, Хак Тәгалә исемен еш телгә алучы җиңелчә киенгән “сәхнә абыстайлары” һәм дә “фәлән итегез», “ төгән булыгыз” дип көйле вәгазь сузучы сәхнә мөҗтәһидләре* азу яруы асыл миллилекне, татарчалыкны билгели башлады...Ансы да монысы, “татар җыры” дип сәхнәдән  татар моңыннан җәяүләп качкан суррогат яки контрафакт тәкъдим итүчеләр, бар икән күрәселәр, микрофон аша русча гыйбарәләр кыстыргалап  такылдауга махсуслаштылар. Белмим,  “фанерага”(фонограммага) ирен селкетеп аргач, аваз  чыгарасы, тел язасы килү ихтыяҗыннанмы бу, сәбәп бүтәнме,  очына чыга торган түгел... Шунысы бәхәссез, болар мөхтәрәм Гамил ага Афзалның “бер сүз дәшми елмайгалап йөрсәң, ахмак икәнеңне белмиләр” дигән юлларыннан бихәбәр... Продюсерләре дә, “зинһар ачма авызыңны, чабатаң күренә”, дип бер дә кисәтми  күрәсең...
           Теләсә нәрсә катнашмасын изеп укмаштырганны җөмләдән ипи, яки  кирпеч , дип тәкъдим итеп булмый, чөнки һәрбер төр продукция  элементар таләпләргә җавап бирергә тиеш. Юк, икән, контрольлек итүче оешмалар      сыйфаты түбән эшчәнлеккә закон нигезендә чик куя. Рухи нигъмәтләргә карата ни гомерләр андый таләпләр булмавы  шаккатыра... Сәхнә югарылыгыннан  тәкъдим ителгән эшләнмәләрнең сәнгати кыйммәте хакында мәдәниятебез өчен җаваплы әфәнделәребез ничектер, ә менә президентыбыз уйланган булып чыкты... Диварларны, түшәмнәрне дер селкетерлек, колак яргыч дәрәҗәдә  тавышны арттыру аша тамашачыны миңгерәйтү,  әйләнчек сарыкка әверелдерү  корылышы да аны,  сискәндергән булса кирәк... Иҗаты әллә ни киң танылмаган   инде мәрхүм таныш бер шагыйрьнең, “татар халык җырлары татар иле иксез -чиксез биләмәле вакытта  яралган һәм алар биеклеккә, киңлеккә чиксезлеккә укталышлы, ә хәзергеләр баян һәм синтезатор кулдашлыгы кысасында, тар коридордан, җилкәләре белән әле бер, әле икенче диварга бәрелә - сугыла атлаучы исерекне хәтерләтә”, дигәне исемнән чыкмый... “Рәхмәт президентка, татар җырының хәленә керде”, дип хупларлар,  дип  көткән  идем мин фәкыйрь, асыл сәнгатькәрләребездән...   Кем әйтмешли, тот капчыгыңны!        
          Ни өчен җырыбызга  затлы оркестр озатылышы кирәк соң? Ярамаган  тагын безгә, каткан тезгә, синтезатор белән баян әвәрәсе дә , дияргә мөмкиннәр...Үз каланчамнан  торып, мин болайрак аңлыйм... Мисал өчен, мәхәббәтнең үзен гәүдәләндерүче гүзәл кызның дулкынланып аккан  елгада йөзүен, бәреп чыккан чишмәдән су алуын, кошлар очкан, салават күпере калыккан  зәңгәр күк  астында, чәчләрен туздырып искән  җилгә каршы сөйгәненә таба йөгерүен шартлы рәвештә хакыйкый җыр чагылдыра ала, дигән үлчәм кабул итсәк , оркестр  исә мең тормыш кайнаган яшәешне агышында, нурлы күтәрелештә бәян итә һәм  көндәлек тормышыбыздагы мәшәкать - авырлыкларны оныттырып, үзгә, матур, саф, тылсымлы дөньяга  алып китә ..  Барлык сәнгать әсәрләре җыр булырга омтыла , дип язган инглиз сәнгатькәре Уолтер Пейтер. Гүзәл Яхинаның “Зөләйха күзләрен ача” романы  исә  чын оркестр башкарган тетрәндергеч моң белән сугарылган музыкаль әсәргә иш иде,   шуңа да ул зур  уңыш казанды да... Ә аны тәнкыйтьләргә маташкан   каләмзатларыбызның әсәрләре түбәтәй кигән бер төркем гармунчы бабайларның  уртак калыпта кайта-кайта  такмакчыл көй шыңгыртатуларына бәрәбәр... Интернетта, Гүзәл Яхина романы тирәсендә барган фикер алышуларда Тукай бүләгенә лаек булган бер  әсәрдә, Аксубай районы басуында француз балеринасы белән колхоз рәисенең җенси мөнәсәбәткә керүе, шундый ук  олугъ буләккә лаек ителгән икенче бер романда булачак ханбикә Сөенбикәнең яшьлегендә сүгенүләрдән тайчанмаучы  ирдәүкә итеп тасвирлануы, ә аның ире атаклы Сафагәрәй ханның  кол хатынның ике тез арасына башын тыгуы кебек  сәер  эпизодлар булуы  искә  алынды. Ничарадан бичара, яһүд шагыйре Шалом Алейхумның,  “Бүкән булгач, нишләтәсең инде”, дигән җөмләсен  искә төшерми хәл юк...Уолтер Пейтер билгеләмәсе, аңлашылса кирәк, әдәби әсәрләрнең дә моңнан тукылуын таләп итә... Бүген дәүләт хисабына  әдәби басмаларда дөнья күргән әсәрләрдә  бармы ул газиз моң, авторның фәһем дәрәҗәсе тап-такыр түгелме, акыллы булып күренергә азапланырлык  кына булса да мая шәйләнәме,  монысын мөхтәрәм гәҗит укучыларыбыз хөкеменә калсын. Әле бит зур түрәләргә ачыктан ачык  тәлинкә тотулы  иҗат төре  көннән көн азу яра... Милли әдәбиятыбызны күтәрү өчен бюджеттан бүленгән сәрмаядан өлеш умырып, һушлы өлкән вә тәҗрибәле “остаз”лар, яшь язучыларга нинди булырга кирәклеге хакында үзенчәлекле сабак бирә дип бәялисе микән мондый хәлне...
        Адлер Тимергалин, Әмирхан Еники, Гамил Афзал, Мөхәммәт Мәһдиев, Ибраһим Салахов,Сибгать Хәкимнәр  исән чакта әдипләребез  милләт вөҗданы , аның затлы катламы саналырга, ә иҗатлары текә оркестр музыкасына тиңлек дәгъвә итә иде... Хәер, хәзер  дә йөзек кашыдай әдипләребезнең орлыгы дөм корымаган, иҗатлары  рәсми дәрәҗәдә әллә ни  югары бәяләнмәгән Айдар ага Хәлим, һәм Локман ага Закирлар барлыгын онытмыйк. Локман ага 1997 елны “Мостафа” дигән повесте белән илкүләм “Ел китабы” конкурсында 1 дәрәҗә диплом белән бүләкләнгән иде. Уңышы белән котлап Татарстанның югары даирәләре кабул итмәгәнгә микән,  үткен акылыннан шүре җибәрепме, җирле “даһи”лар һәм аларның әтүтәннәре Локман аганы “чукырга” талпынмадылар...Сүз дә юк, мондый үзенчәлекле талантлар тагын кайсы халыкка тәтегән әле... Ни үкенеч, феноменаль  шәхес Адлер ага Тимергалинның киң кырлы иҗатына да җирле рәсми даирә тарафыннан  исән чагында тиешле  бәя бирелүенә  юл куелмады...Бер оядан канат ярган авторларның уртак күзлектән, бер үк ракурстагы карашларыннан туган  игезәк иҗат җимешләренә кәнәгатьлек кичереп,  үзгә  жанрларны, шул исәптән техник белеме булган укучылар өчен кадерле фантастика, фәнни  фантастика дигәннәренең кыйммәтен аңламау, танымау, үзгә мөмкинлекләргә ия авторларны  санга сукмау, рухи кыйммәтләргә бәя бирүчеләре тар даирәнең фәһем дәрәҗәләрен анык  тәгаенли. Европада  әһәмиятле урын тоткан социаль роман жанры  да бездә яралгы хәлендә. Хәер , шулай булуы бүгенге шартларда бәлкем хәерледер дә? Ни тирән белеме, ни хезмәт практикасы  юк килеш, “минбеләмлек” чире йоккан, милли әдәбиятыбызда ранжир буенча тезелеп монополия урнаштырган мәңге кичәгеләрнең җиң сызганып, үзләре рәтләп белмәгән, тирән катламнарына  төшмәгән, анда нинди процесслар баруын аңламаган, “уен кагыйдәләрен” кайсында ничек бозуларын төшенмәгән, ике-өч япьле бухгалтериянең ни икәненә, һ.б. һ.б.ш.и. хәбәре юк  көе,  теләсә кайсы өлкә турында “эһ” тә итми тәҗел әсәр язарга   алынулары, теманы  гына түгел,  жанрның үзен дә профанлаштыруга  кайтарып калдырмагае?... Хәер, тиражларның җилгәрелүе, төпкелгә очуы ул шул  “минбеләмлек”   касәфәте нәтиҗәсе  дә инде..
            Әдәбият фәне белән шөгыльләнүче, фәнни дәрәҗәләргә ия хадимәләребез инде дистә еллардан артык прозада постмодернизм  ысулын мактап, әдәби журнал  битләрендә һәм язучылар җыенннарында авыз суы корыталар. Русның танылган әдәбият белгече Михаил Веллер ошбу ысулны  әдәбиятның  үлеменә илтә, дип язганы булды...  Хаклык кем ягындадыр, белмим, грамыт җитми, бәлки чын дөресен  китап сөюче гәҗит укучыларыбыз ярып салыр?  Дөрес, әдәбият  хадим-хадимәләребез сүсәрә төшкән социалистик реализм ысулына да мөкиббәнлекләрен киметмәде кебек... Интернетта (“Матбугат ру” сайтында) барган фикер алышуларда да, шулар хөкемдарлык иткән әдәби вә драматик әсәр бәйгеләрендә һаман бер үк авторлар җиңү яулавы, киң җәмәгатчелек күтәреп алмаган, алмаячак, укылмаячак, сәхнәгә менү перспективасы ташка үлчим  әсәрләрне уңыш буларак тәгаенләү артыккарак китте, дигән фикердә ныгыдылар ...
             Хак Тәгаләгә мең шөкер, үзгәреш җилләре исә... Татар халкы олугъ мәдәнияткә лаек, шуңа да хәлнең уңайга үзгәрәчәгенә иманым камил. Юкка гына  Тукай,  шушы җәһәттән “Халык –зур ул, әдип ул, шагыйрь ул” димәгәндер... Шау-шуга сәбәп тудырган  “Үзгәреш җиле” проекты бу өлкәдә дә тәртип урнашачагына өмет калдыра...  Ләкин рухи тормышыбызга чат ябышкан рәзиллектән* һәм батыйллыктан* тиз генә арылып булмас кебек, ишектән кусаң тәрәзәдән, аннан пыраклатсаң морҗадан  кереп, түргә  үтәргә омтылачаклар...

·         хилаф (лык)* – капма-каршы (лык).Татарча-русча сүзлек, “Совет энциклопедиясе” нәшрияте, Мәскәү, 1966 ел)

·         мөҗтәһид** – дингә өндәүче,  “диннең афәте –надан мөҗтәһидтер”, дигән хәдис тә бар. Гарәпчә-татарча алынмалар сүзлеге, 1979 ел, Казан, ТКН.

·         рәзил(лек)* – хур, начар, түбән(лек).  Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге, авторлары К.Х. Хәмзин, М.И.Мәхмүтов, Г.Ш. Сәйфуллин , 1979 ел  Казан, ТКН.

·         батыйл*(лык) – бозык(лык), шул ук сүзлек.

Т.Я  10.01.2017