Рустем Зарипов - публицист, автор стихов, рассказов, популярных песен (слова и музыка)

понедельник, 23 января 2017 г.

ТАНСЫК ҮЗГӘРЕШ ҖИЛЕ



                               

         Яңа 2017 нче елның беренче кичендә   ТНВ  телеканалыннан Татарстан президенты инициативасы белән эшкә ашкан проект  -  “Үзгәреш җиле” атлы концерт   күрсәттеләр. Инде байтактан бу канал кат-кат рекламлап тәкъдим иткән тамашалардан әллә ни ямь таба алмый йөди идем, ә бу юлы  Мөхәммәт ага Мәһдиевның бер кахарманы әйтмешли, “бөтенләй икенче тормыш”...
         Кем, нәрсә генә димәсен, Татарстанда уңай үзгәрешләр булып тора. Казанның   гүзәллектә һәм төзеклектә чит илләрдәге текә калалар белән ярыша, туристлык үзәгенә әйләнә  башлавына да байтак. Һәм, ниһаять саф үзгәреш җилләренә  чирек гасыр дәвамында чиктән чыгу  хөкем сөргән рухи тормышыбызга да  орыныр сәгать суккан.  Хәлбуки,  тәнгә сихәт, җанга рәхәт   әлеге затлы тамашага карата   матбугат битләрендә тискәре фикерләрнең шарт та шорт яңгыраштыруын да танымый булмый. Эстрадабыз йолдызы, аның да әйдәп баручысының , “президентны уңайсыз хәлгә куйдылар”( сүзгә сүз : “подставили”), дип “чаң сугуы”н  популяр  “Бизнес –онлайн” интернет газетасы да игътибарсыз калдырмаган, алай  гына да түгел, купайткан дисәк тә хилаф* булмас. Әфәндебез  проект идеясе авторына  тискәре  фикерен шәхсән җиткерергә  ниятләвен дә яшермәгән.   Шундый ярсу, ихлас бушанулар борыңгы бер акыл иясенең, “үзеңнән түбән белән фамильярлык (араны артык якын) кылма, ул сине , тиңдәше санап хурга калдырырга , үзеңнән югары зат белән дә алай кыланма,  ачуы чыгып, арт сабагыңны укытырга мөмкин”, дигән җөмләсе, кайсы як өчен дә тәҗеллеген җуймавын искәртә..  Хикмәти Хода, бездә соңгы чирек гасыр дәвамында рухи тормышыбызны йөгәнләгән сугышчан мәнсезлек, милләт мәнъфәгәтен кайгыртучы җөббәсе бөркәнеп, халык исеменнән, олыдан кубып лаф оруга махсуслашты. Илкүләм уңыш казанган, 85 мең  360 данә тиражга  тиенеп,   “Форбс” рейтингы буенча   2 нче урынны яулаган “Зөләйха күзләрен ача” романы да әнә шул шаукымлы токымның, авылдашларым әйтмешли, “кәҗә тизәгедәй чәчелеп сибелүләр”енә тарды. Җөмһүриятебезнең гомумхалык  сайлап куйган президенты  һәм башкалабыз Казанның алыштыргысыз мэры  роман авторын  зурлап кабул итүләренә карамастан, мондый остаруларны  кыюлыкка яки  принципиальлеккә  юраргамы, әллә итәгатьсезлекнең асыл үрнәге, дип санаргамы, тәмам аптыраган... Бәгъзе мэтрларның ( танылган журналист Искәндәр Сираҗи “Т Я” дә басылган бер язмасында  аларны  уены-чыны белән метрлар дип тә “зурлаган” иде шикелле) әлеге проектны  “акчаны җилгә очыру “
( деньги на ветер), дип тәкърарлаулары исә хафага ук салды.Ни өчен? Нигә әле татар музыкасын, татар җырын , үзебезнең җирлектә, татарлыгың өчен гарьләнмәслек  сыйфатка ирештереп илнең иң күркәм сәхнәләренә күтәрү өчен тотылган чыгымнар бәгъзеләрнең бөерен кабарткан?  Кол Шәриф мәчете хозурында, кайчандыр татар һәм рус яугирләренең каны түгелгән тарихи  мәйданда , шулар рухын бимазалап  “Дөнья яратылышы “ атлы, татар музыкасына   мөнәсәбәте юк, даңгор-доңгырлы  пәри туена  иш  рок - тамашалар  өчен  тотылган миллионнарны ни рус , ни татар телле матбугатта күпсенмәгәннәр иде, ләбаса…
            Мин фәкыйрь, “Т Я “ басылган бер язмамда, Р.Н. Миңнеханов  яңадан президент булып сайланса,  әнә шул “Дөнья яратылышы” атлы сәер башлангыч күңелләрдә утыртып калдырган юшкынны юдырырлык, чын, затлы сәнгатьнең ниндилеген искә төшердәй, дөньяның иң мәшһүр калаларының урам мәйданнарында  классик музыка  тыңларга йөз меңнәрне җәлеп итүче Анре Рье оркестры концерты узар һәм бәлки шул югарылыкта берәр татарча музыкаль әсәр дә башкарылыр, дигән фаразымны тәгәрәткән идем. Парижда,  Эйфель манарасы хозурында, Марс басуында   бөтендөнья   йолдызлары  катнашкан концертның  Казанга, Сөембикә манарасы хозурына  килеп  җитүен юрарга ук базмадым, әлбәттә.. Чүп-чар  ташкыны белән күмелүгә дучар  татар  музыкасын, чын  татар җырларын  дөнья тамашачысын җәлеп итәргә сәләтле  илебез оркестры үз җирлегебездә яңгырата алыр,  дигән өмет гел юк иде. Афәрин, әлеге идеяне эшкә ашыручыларга,  “Үзгәреш җиле” оркестры  Андре Рьеныкы белән ярышырлык булып, башкарылган милли җәүһәрләребез нечкә зәвыклы музыка сөючеләребезгә Сан-Ремо каласында уза торган шанлы җыр фестиваленә  хас һәм төс булуын   сиздергәндер, дип  гөманлыйм…
            Концертны алып баручылар Голливуд артистларына “Оскар” бүләге сыннарын тапшыручы тантананыкына якын югарылыкта  булуын ассызыкламый ярамастыр… Равил Шәрәфинең  зыялылыгына һәм яшәрүенә сокланмый мөмкин түгел иде.  Ул ничек шул кадәр нурлыланган соң әле, дигән соравыма, эшмәкәр табындашым, “хезмәтенә лаек  дәрәҗәдә түләгәнгәдер”, дип кырт кисте. “Равил ага Шәрәфиев белән парлап концертны алып барган туташның  зифа буе-сыны, сөйкемлелеге, зәвыклы киенүе, туган телебездә камил сөйләме таң калдырды… Баксаң, тамашачы белән көчәнми , төчеләнми, табигый тавыш белән дә  рухи бәйләнеш урнаштырып була икән… Проект авторы Рәүфәл әфәнде,  сәхнәгә тупаслык, килбәтсезлек, тәләкәлек, бер сүз белән әйткәндә маргиналлык үтеп кермәсен өчен күкрәк куеп ничек карышканын үзе генә белә булыр...
         Татарстаннан читкә чыгуга, юллар, авыллар, калаларның тышкы күренешеннән чыгып , “бездә ару икән”, дигән фикердә  ныгыйсың. Кемдер уңай вәзгыятьне, халкыбыз уңган –булган, шуңа шулай, дип аңлата, кемдер җөмһүрият җитәкчеләрен мактап авыз суы корыта. Боларда  хаклык бар әлбәттә. Әмма, уңышларны барлаганда, Татарстанның сәнагәти нигезен саллы һәм ныклы итүгә зур көч  куйган җөмһүриятебезнең  элекке җитәкчеләре С.Д. Игнатьев, Ф.Ә.Табеев, Г.И.Усмановларны да онытып калдырмаска иде. Әле бит бу җитәкче агайлар  чорында  татар мәгънәләре галәме  ифрат киң, татарча гәҗит вә журналлар  халык ихтыяҗына җавап бирерлек, шуңа да бүгенге белән чагыштырганда  зур алымлы,  хәтсез тиражлы  иделәр. Татарстан радио-телевидениесе исә милли университет вазифасын үтәде дисәм  дә ялгыш булмас кебек... С.Д.Игнатьев  Татарстанны җитәкләгән чорда Казанда Тукайга  иң  күркәм һәйкәл салынуын да онытмыйк. Аннан соң күп сулар узды, һәйкәлләр  дә ишәйде. Хәлбуки яңалары белән горурланучылар гына табылмый иде сыман. Ни куаныч,  Казан үзәгендәге Тукайныкына  тиң мәһабәт истәлек, әле күптән түгел, милләтебез сөеклесе Садри Максудига атап  калыкты...Моны да үзгәреш җиле казанышына юрыйсы килә...
            Үктәбр  революциясенә кадәр гармун, курай, мондолина кебек  музыка  коралларына тотынып җан асраган татар музыкасы, Татарстан җөмһүрияте  туып озак та үтми үз оркестрына тиенеп, яңа югарылыкка укталды . Илкүләм мәшһүр милли дирижерларыбыз үсеп чыкты. Шул дулкында дөньякүләм яңгырашка лаек  әсәрләр туып,  музыкабыз егәрен  арттырышуда үзебезнең атаклы хакыйкый һөнәри композиторларыбыз  һәм башка талантлы фидакарь музыка әһелләребез белән беррәттән Олег Лундстрем, Альберт Леман кебек  үзгә милләттән булган асыл затлар да   өлеш керттеләр... Җиз иләктән иләнеп сәхнә дәрәҗәсенә күтәрелгән җырчыларыбыз  матур тембрлы, чиста , милли аһәңле  тавышка ия  булып, алар   “чын безнеңчә”  җырлый, иделәр. Сәхнәләрдә,  теле-радио тапшыруларда   тыйнак олпатлык хөкем сөрде... Опера җырчылары да, халыкчан җырчылар  да тамашачы мәхәббәте өчен көрәштә үзара хәерхаһлы көндәшләр булып , бер- берсен  югарырак дәрәҗәгә  күтәрелешкә рухландырдылар...
         Әмма дә ләкин “ без булдырабыз!” шигаре чорыннан алып бүгенгәчә “татар җыры”, дип сәхнәләр, дәүләт химаясындагы теле-радиоканаллар аша ташкын рәвешендә өстебезгә ишелгән эшләнмәләрнең татарча да, җыр да булмавы хакында “Т Я” битләрендә байтак язмалар дөнья күрде. “Сагыш”, “язмыш”, “ялгыш”, “җан атам”, “яратам” кебек сүзләрне даими файдаланып текст калыплау , нәкъ шул ысулда  уртак музыкаль фразалардан , Рубик кубигы ысулында, такмакчыл ритмда примитив көй укмаштыру  һәм шулар катнашмасын җыр дип тәкъдим итү  үзәкләргә үтүе бер хәл , тапшыруларны вә концертларны ир һәм хатын-кыз җенесеннән булган затлар алып барганда, алмаш-тилмәш, ничектер чираттагы номерны чиный-чиный белдерү, ә шулар арасын  очсызлы, авыл гыйбатларына таман шаяртулар белән сипләү, тамашачыга  ярарга тырышып, уртакул мәҗлес тамадалары үрнәгендә күтәкәйләнү, төчеләнү һәм әлеге дә баягы   әңгәмәдәшләрнең, күп кулланудан шәпи шикәре хәленә төшкән   “юмор”ларыннан үзара  кызык табышып, көчәнеп, ясалма  шаркылдап көлүләре , Мөслимнең  инде мәрхүм, авыр туфрагы җиңел булсын, Хираҗ агае әйтмешли “үде бер роман”...  Әвендәй гәүдәле башкаручы тирәлеген  ярымшәрә сикергәләүчеләр  белән урату,  җырны чуклап-бизәкләү максатында чыгарылган туташларның  вакыт-вакыт  “ваппараппа” , яки “нә-нә-нә”,   дип аваз биреп, тез сыгылдырып торулары , әти-әни, апа -абый, һәртөрле җимеш агачларын, Хак Тәгалә исемен еш телгә алучы җиңелчә киенгән “сәхнә абыстайлары” һәм дә “фәлән итегез», “ төгән булыгыз” дип көйле вәгазь сузучы сәхнә мөҗтәһидләре* азу яруы асыл миллилекне, татарчалыкны билгели башлады...Ансы да монысы, “татар җыры” дип сәхнәдән  татар моңыннан җәяүләп качкан суррогат яки контрафакт тәкъдим итүчеләр, бар икән күрәселәр, микрофон аша русча гыйбарәләр кыстыргалап  такылдауга махсуслаштылар. Белмим,  “фанерага”(фонограммага) ирен селкетеп аргач, аваз  чыгарасы, тел язасы килү ихтыяҗыннанмы бу, сәбәп бүтәнме,  очына чыга торган түгел... Шунысы бәхәссез, болар мөхтәрәм Гамил ага Афзалның “бер сүз дәшми елмайгалап йөрсәң, ахмак икәнеңне белмиләр” дигән юлларыннан бихәбәр... Продюсерләре дә, “зинһар ачма авызыңны, чабатаң күренә”, дип бер дә кисәтми  күрәсең...
           Теләсә нәрсә катнашмасын изеп укмаштырганны җөмләдән ипи, яки  кирпеч , дип тәкъдим итеп булмый, чөнки һәрбер төр продукция  элементар таләпләргә җавап бирергә тиеш. Юк, икән, контрольлек итүче оешмалар      сыйфаты түбән эшчәнлеккә закон нигезендә чик куя. Рухи нигъмәтләргә карата ни гомерләр андый таләпләр булмавы  шаккатыра... Сәхнә югарылыгыннан  тәкъдим ителгән эшләнмәләрнең сәнгати кыйммәте хакында мәдәниятебез өчен җаваплы әфәнделәребез ничектер, ә менә президентыбыз уйланган булып чыкты... Диварларны, түшәмнәрне дер селкетерлек, колак яргыч дәрәҗәдә  тавышны арттыру аша тамашачыны миңгерәйтү,  әйләнчек сарыкка әверелдерү  корылышы да аны,  сискәндергән булса кирәк... Иҗаты әллә ни киң танылмаган   инде мәрхүм таныш бер шагыйрьнең, “татар халык җырлары татар иле иксез -чиксез биләмәле вакытта  яралган һәм алар биеклеккә, киңлеккә чиксезлеккә укталышлы, ә хәзергеләр баян һәм синтезатор кулдашлыгы кысасында, тар коридордан, җилкәләре белән әле бер, әле икенче диварга бәрелә - сугыла атлаучы исерекне хәтерләтә”, дигәне исемнән чыкмый... “Рәхмәт президентка, татар җырының хәленә керде”, дип хупларлар,  дип  көткән  идем мин фәкыйрь, асыл сәнгатькәрләребездән...   Кем әйтмешли, тот капчыгыңны!        
          Ни өчен җырыбызга  затлы оркестр озатылышы кирәк соң? Ярамаган  тагын безгә, каткан тезгә, синтезатор белән баян әвәрәсе дә , дияргә мөмкиннәр...Үз каланчамнан  торып, мин болайрак аңлыйм... Мисал өчен, мәхәббәтнең үзен гәүдәләндерүче гүзәл кызның дулкынланып аккан  елгада йөзүен, бәреп чыккан чишмәдән су алуын, кошлар очкан, салават күпере калыккан  зәңгәр күк  астында, чәчләрен туздырып искән  җилгә каршы сөйгәненә таба йөгерүен шартлы рәвештә хакыйкый җыр чагылдыра ала, дигән үлчәм кабул итсәк , оркестр  исә мең тормыш кайнаган яшәешне агышында, нурлы күтәрелештә бәян итә һәм  көндәлек тормышыбыздагы мәшәкать - авырлыкларны оныттырып, үзгә, матур, саф, тылсымлы дөньяга  алып китә ..  Барлык сәнгать әсәрләре җыр булырга омтыла , дип язган инглиз сәнгатькәре Уолтер Пейтер. Гүзәл Яхинаның “Зөләйха күзләрен ача” романы  исә  чын оркестр башкарган тетрәндергеч моң белән сугарылган музыкаль әсәргә иш иде,   шуңа да ул зур  уңыш казанды да... Ә аны тәнкыйтьләргә маташкан   каләмзатларыбызның әсәрләре түбәтәй кигән бер төркем гармунчы бабайларның  уртак калыпта кайта-кайта  такмакчыл көй шыңгыртатуларына бәрәбәр... Интернетта, Гүзәл Яхина романы тирәсендә барган фикер алышуларда Тукай бүләгенә лаек булган бер  әсәрдә, Аксубай районы басуында француз балеринасы белән колхоз рәисенең җенси мөнәсәбәткә керүе, шундый ук  олугъ буләккә лаек ителгән икенче бер романда булачак ханбикә Сөенбикәнең яшьлегендә сүгенүләрдән тайчанмаучы  ирдәүкә итеп тасвирлануы, ә аның ире атаклы Сафагәрәй ханның  кол хатынның ике тез арасына башын тыгуы кебек  сәер  эпизодлар булуы  искә  алынды. Ничарадан бичара, яһүд шагыйре Шалом Алейхумның,  “Бүкән булгач, нишләтәсең инде”, дигән җөмләсен  искә төшерми хәл юк...Уолтер Пейтер билгеләмәсе, аңлашылса кирәк, әдәби әсәрләрнең дә моңнан тукылуын таләп итә... Бүген дәүләт хисабына  әдәби басмаларда дөнья күргән әсәрләрдә  бармы ул газиз моң, авторның фәһем дәрәҗәсе тап-такыр түгелме, акыллы булып күренергә азапланырлык  кына булса да мая шәйләнәме,  монысын мөхтәрәм гәҗит укучыларыбыз хөкеменә калсын. Әле бит зур түрәләргә ачыктан ачык  тәлинкә тотулы  иҗат төре  көннән көн азу яра... Милли әдәбиятыбызны күтәрү өчен бюджеттан бүленгән сәрмаядан өлеш умырып, һушлы өлкән вә тәҗрибәле “остаз”лар, яшь язучыларга нинди булырга кирәклеге хакында үзенчәлекле сабак бирә дип бәялисе микән мондый хәлне...
        Адлер Тимергалин, Әмирхан Еники, Гамил Афзал, Мөхәммәт Мәһдиев, Ибраһим Салахов,Сибгать Хәкимнәр  исән чакта әдипләребез  милләт вөҗданы , аның затлы катламы саналырга, ә иҗатлары текә оркестр музыкасына тиңлек дәгъвә итә иде... Хәер, хәзер  дә йөзек кашыдай әдипләребезнең орлыгы дөм корымаган, иҗатлары  рәсми дәрәҗәдә әллә ни  югары бәяләнмәгән Айдар ага Хәлим, һәм Локман ага Закирлар барлыгын онытмыйк. Локман ага 1997 елны “Мостафа” дигән повесте белән илкүләм “Ел китабы” конкурсында 1 дәрәҗә диплом белән бүләкләнгән иде. Уңышы белән котлап Татарстанның югары даирәләре кабул итмәгәнгә микән,  үткен акылыннан шүре җибәрепме, җирле “даһи”лар һәм аларның әтүтәннәре Локман аганы “чукырга” талпынмадылар...Сүз дә юк, мондый үзенчәлекле талантлар тагын кайсы халыкка тәтегән әле... Ни үкенеч, феноменаль  шәхес Адлер ага Тимергалинның киң кырлы иҗатына да җирле рәсми даирә тарафыннан  исән чагында тиешле  бәя бирелүенә  юл куелмады...Бер оядан канат ярган авторларның уртак күзлектән, бер үк ракурстагы карашларыннан туган  игезәк иҗат җимешләренә кәнәгатьлек кичереп,  үзгә  жанрларны, шул исәптән техник белеме булган укучылар өчен кадерле фантастика, фәнни  фантастика дигәннәренең кыйммәтен аңламау, танымау, үзгә мөмкинлекләргә ия авторларны  санга сукмау, рухи кыйммәтләргә бәя бирүчеләре тар даирәнең фәһем дәрәҗәләрен анык  тәгаенли. Европада  әһәмиятле урын тоткан социаль роман жанры  да бездә яралгы хәлендә. Хәер , шулай булуы бүгенге шартларда бәлкем хәерледер дә? Ни тирән белеме, ни хезмәт практикасы  юк килеш, “минбеләмлек” чире йоккан, милли әдәбиятыбызда ранжир буенча тезелеп монополия урнаштырган мәңге кичәгеләрнең җиң сызганып, үзләре рәтләп белмәгән, тирән катламнарына  төшмәгән, анда нинди процесслар баруын аңламаган, “уен кагыйдәләрен” кайсында ничек бозуларын төшенмәгән, ике-өч япьле бухгалтериянең ни икәненә, һ.б. һ.б.ш.и. хәбәре юк  көе,  теләсә кайсы өлкә турында “эһ” тә итми тәҗел әсәр язарга   алынулары, теманы  гына түгел,  жанрның үзен дә профанлаштыруга  кайтарып калдырмагае?... Хәер, тиражларның җилгәрелүе, төпкелгә очуы ул шул  “минбеләмлек”   касәфәте нәтиҗәсе  дә инде..
            Әдәбият фәне белән шөгыльләнүче, фәнни дәрәҗәләргә ия хадимәләребез инде дистә еллардан артык прозада постмодернизм  ысулын мактап, әдәби журнал  битләрендә һәм язучылар җыенннарында авыз суы корыталар. Русның танылган әдәбият белгече Михаил Веллер ошбу ысулны  әдәбиятның  үлеменә илтә, дип язганы булды...  Хаклык кем ягындадыр, белмим, грамыт җитми, бәлки чын дөресен  китап сөюче гәҗит укучыларыбыз ярып салыр?  Дөрес, әдәбият  хадим-хадимәләребез сүсәрә төшкән социалистик реализм ысулына да мөкиббәнлекләрен киметмәде кебек... Интернетта (“Матбугат ру” сайтында) барган фикер алышуларда да, шулар хөкемдарлык иткән әдәби вә драматик әсәр бәйгеләрендә һаман бер үк авторлар җиңү яулавы, киң җәмәгатчелек күтәреп алмаган, алмаячак, укылмаячак, сәхнәгә менү перспективасы ташка үлчим  әсәрләрне уңыш буларак тәгаенләү артыккарак китте, дигән фикердә ныгыдылар ...
             Хак Тәгаләгә мең шөкер, үзгәреш җилләре исә... Татар халкы олугъ мәдәнияткә лаек, шуңа да хәлнең уңайга үзгәрәчәгенә иманым камил. Юкка гына  Тукай,  шушы җәһәттән “Халык –зур ул, әдип ул, шагыйрь ул” димәгәндер... Шау-шуга сәбәп тудырган  “Үзгәреш җиле” проекты бу өлкәдә дә тәртип урнашачагына өмет калдыра...  Ләкин рухи тормышыбызга чат ябышкан рәзиллектән* һәм батыйллыктан* тиз генә арылып булмас кебек, ишектән кусаң тәрәзәдән, аннан пыраклатсаң морҗадан  кереп, түргә  үтәргә омтылачаклар...

·         хилаф (лык)* – капма-каршы (лык).Татарча-русча сүзлек, “Совет энциклопедиясе” нәшрияте, Мәскәү, 1966 ел)

·         мөҗтәһид** – дингә өндәүче,  “диннең афәте –надан мөҗтәһидтер”, дигән хәдис тә бар. Гарәпчә-татарча алынмалар сүзлеге, 1979 ел, Казан, ТКН.

·         рәзил(лек)* – хур, начар, түбән(лек).  Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге, авторлары К.Х. Хәмзин, М.И.Мәхмүтов, Г.Ш. Сәйфуллин , 1979 ел  Казан, ТКН.

·         батыйл*(лык) – бозык(лык), шул ук сүзлек.

Т.Я  10.01.2017

пятница, 20 января 2017 г.

Бармак эзең туры килмәсә...


        


























           Чит ил паспортларыбызның срогы чыгарга ике ай чамасы бар иде әле. Билетлар да арзан, хәләл җефетем белән җәһәт кенә берәр сәяхәткә тәвәккәллик мәллә дисәк, яңа закон нигезендә, поспортыңның куллану срогы чыгарга иң киме дүрт ай калса, Төркиягә барулар «тү-тү» икән. Хуш, паспортның яңасын, булгач-булгач, ун еллык вакытка җитәрлеген эшләтергә уйладык.

Яңа паспорт юнәтүне үзебезнең районда хәл итеп булмый, Казанга УФМСка, ягъни Русиянең Татарстан буенча миграция хезмәте идарәсенә, яки шуның Арчадагы бүлекчәсенә мөрәҗәгать итәргә кирәк диделәр. Шәмәрдән белән Арча арасы алтмыш чакрым гына, 25 март көнне шул ният белән чыгып киттек.
Бүлекчә Арчаның мәдәният сарае янәшәсенә урнашкан, машиналар кую өчен урын иркен, биләгән бинасы күркәм һәм биредә чират та әллә ни юк. Хуш, рәхмәт, безне елмаеп-балкып кабул иттеләр, пошлина түләгәнлекне раслаган кәгазьләрне, 3х4ле фотоларыбызны, өйдән үк язып алып килгән гаризаларыбызны кабул итеп алдылар һәм фотога төшерделәр. Аннары тагын бер мөһим яңа процедура уздык: сканерлы махсус аппарат ярдәмендә уң һәм сул кулларыбызның имән бармаклары эзләре төшерелде. Шул мәгълүматлар да яңа паспортларда чагылыш табачак, имеш. Шуның белән шул, бер айдан килерсез дип калдылар.
20 апрель көнне телефоннан чылтыратып белештек: паспортлар әзер, килеп алыгыз диделәр. Икенче көнне янә Арча якларына кузгалдык. Безне кабул итүче ханым эшне тиз һәм коры тотты: махсус җайланма ярдәмендә бармак эзләремне кабаттан алып, әүвәл төшергән, паспортыма кертелгәннәре белән чагыштырып тикшерде. Шушы тәфтишләүләр барышында яшел ут кабынып, тәңгәллекне раслады һәм мин имзамны куеп, яңа паспортны кесәмә салдым.
Чират хәләл җефетем бармакларына җитте. Ни хикмәт, бер кулындагы бармагы эзе әүвәл алганы белән чагыша, ә икенчесенеке – юк! Рас юк, паспорт та юк! Бүлекчә җитәкчесенә мөрәҗәгать иттек. Ул мондый туры килмәү очракларының булгалавы хакында әйтте. “Бәлки приборыгыз төзек түгелдер, яки хезмәткәрләрегез аның белән эшли белми, яисә буталганнардыр”, – дигән гөманыма каршы җитәкче ханым: “Мәскәү куйган аппарат төзеклеге өчен җавап бирмим, бармак эзләре чагышмаулар җәһәтеннән аларга телефоннан чыккалап карадык, бармакны кат-кат, уңай нәтиҗә чыкканчы тикшерегез, бүтән чарасы юк дип җавап бирделәр”, – диде.
Менә сиңа мә. Кайсыдыр бер уңышлы бизнесмен каяндыр арзанлы хакка юнәткән приборын партиясе белән ил буйлап дәүләт оешмаларына уңышлы урнаштырып миллиардлар эшләгән, ә “рәхәте”н безгә күрәсе...
Җитәкче ханым яңабаштан камил паспорт эшләргә вәгъдә бирмәде, ә бердәнбер вариант сыйфатында – бармак эзләре туры килмәгән шушы паспортны алырга ризалык белдереп, гариза язарга киңәш итте. “Әмма аэропортта кимчелекле паспорт аркасында туктатмаслар, тоткарламаслар дигән гарантия бирә алмыйм”, – дип кисәтте. Кулланышка яраклылыгы шикле документ белән фәлән мең сумлык билет алып, таможняда тоткарласалар, билетың “янса” үзең гаепле буласың димәк ки. Камил чит ил паспортына тиенү өчен монысын “югалтырга” һәм янә 3,5 мең сум пошлина түләп, эшкә яраклы паспорт алырга яңабаштан гариза язу юлы да бар икән әле...
Биредәгеләр раславынча, безнең хәлгә таручылар инде өчәү булып, берсе Кукмарадан хаҗ сәфәренә җыенган өлкән яшьтәге апа икән, һәм ул, әйтүләренә караганда, “Ходай Тәгалә насыйп итмәгәндер инде” дип, нәүмизлектә өенә кайтып киткән...
Икенче көнне Казанга УФМСка юл тоттык. Биредә аңлашылмаучылыкка нокта тиз куелды. Баксаң, бармак төшерүче аппарат камил түгел, мондый очраклар булгалап тора һәм бер бармак эзе туры килмәгән очракта паспорт, һичшиксез, иясенә тапшырыла икән. Алай гына да түгел, бармак эзләре бөтенләй туры килмәгән очракта, яңадан пошлина түләмичә, 20 көн эчендә икенче паспорт ясап бирү дә каралган булып чыкты...
Шулай итеп, безнең өчен бу маҗараның ахыры хәерле тәмамланды. Бер дә тоткарлыксыз, шома гына максатка ирешкән булсак, алган документның кадерен дә белеп бетермәс идек. Нәтиҗәдә, Арчада алган паспортларыбызның игелеген күреп, Казан һәм Мәскәү аэропортларыннан һичбер тоткарлыксыз узып, быел инде ике тапкыр чит илгә сәяхәткә барып кайттык. Без турылаган “сукмак”тан Кукмарадан килгән апага да паспорт алу җае чыккандыр әле бәлки, Хаҗ сәфәренә исән-сау барып кайткандыр дип фаразлыйбыз. Ул очракта әлеге тоткарлык безгә савап китергән булуы да ихтимал...

пятница, 30 декабря 2016 г.

СТРАХИ ДИЛЕТАНТА



                                                                                    

          В интернете, на общем  портале Татарстанских журналов «Мәгариф»(Образование) и Гаилә һәм мәктәп” (Семья и школа) размещен “Новый толковый словарь татарских имен» из 3000 слов, с припиской «Словарь составлен на основе лексики произведений татарских писателей и поэтов (с 13 века по настоящее время), на материале периодической печати и татарских учебников по различным отраслям знаний. Я  являюсь членом СП РТ с 2005 года, и спешу сообщить, о том, что к этому зачинанию не имею никакого отношения и не могу разделить ответственность инициаторов сомнительной затеи. Что интересно, идентичные словари по татарским именам так же появились   на сайте  уммы  мусульман, а также на сайте KAZANLADY.RU, как там утверждается, специально для прекрасной половины человечества.
         Кто знает, может быть, словари с татарскими именами для пишущих представителей других братских тюркских народов станет путеводной звездой?! Как говориться, пути Господни, в том числе и  в службе родному народу, не исповедимы….  И не обязательно бесплатно.
              Что характерно, все представленные словари ссылаются на один и тот же источник, на книгу Г. Саттара Мулилле( Гумара Фаизовича Сатарова) "О чем говорят татарские имена?"  изданный в г. Казани издательством "Раннур", 1998году на  488 страницах. Открываю предлагаемые словари на сайтах интернета для татарских имен, и обнаруживаю  весьма странные для татарского глаза, уха и нюха, по крайней мере, нынешнего поколения  образцы, как Бабахан, Бабахужа, Бабажан, Багыш, Барак и тому подобное.  В гуще такого мутного потока  иногда мелькают и знакомые имена и псевдонимы некоторых современников. Например такие :
Рабит - (муж.) (араб.) Связной.
Разиль - (муж.) (араб.) Избранный.
Рафис - (муж.) (араб.) Заметный, популярный.
Рем (Рим) и Римма - (лат.) От города Рим, или рус. вариант революция мировая.
Риза, Рида - (муж.) (араб.) Избранник.
Роберт и Робина - (анг.) Прелестный.
Рустем - (муж.) (перс.) Богатырь, герой.
          Читая такое, почему то вспоминается как в продуктовых магазинах в хрущевско-брежневский период продовали  гнилую кильку  в нагрузку  к халве.
            Может   ошибаюсь, но «Рабиту», литературному псевдониму   
( тахаллус) Роберта Мухлисовича Батуллина, который  недавно отличился критикой романа Гузель Яхиной «Зулейха открывает глаза» удостоенный высших литературных премий России, статус татарского имени  придан несколько преждевременно.  Ведь  псевдоним есть псевдоним, если только не оформлен юридически как имя, взамен   данному  родителями ; а также, если только читатели не нарекли  своих отпрысков   литературным псевдонимом своего любимца…
               А что, если  имя поэта Рафиса Курбана вошла в словарь  в его бытность председателя СП РТ,  а имя нынешнего  председателя остался за бортом ,так как   издатели ноу-хоу  не предполагали, о том, что  драматургу Данилу Салихову выпадет такая честь. Тем более во время избрания нового главы творческого союза, высокие гости нашего съезда, во всяком случаи мне так показалось,  ратовали за  кандидатуру другого уроженца  Актанышеского района, за Ильфака Ибрагимова, главного редактора литературного журнала «Казан утлары».  Мне  казалось, и не только мне одному, что этого поста станет добиваться      еще один уроженец Актанышеского района, главный редактор газета  «Мадани жомга» Вахит Имамов, который также отметился критикой романа Гузель Яхиной «Зулейха открывает глаза», где запомнился его фраза «у женщины ума не хватит»,  относительно постройки землянки. Сам я уроженец Сабинского района, однако, мой отец  родился в с. Азякуль  Актанышского района. Но никак не забуду неоднократно услышанное определение в Муслюмовском районе РТ, где я трудился после окончания вуза, по поводу  соседнего Актанышеского района, давшего Татарстану первого президента : «самый татарский и самый безбожный»…        
                 А теперь разрешите обратиться  к другим источникам. В толковом арабско – татарско - русском словаре о заимствованиях,  изданном 1979 году ( авторы К.З.Хамзин, М.И.Махмутов, Г.Ш.Сайфуллин) , которого   еще называют словарем академика Мирзы Махмутова, “рабита”  переводится  как  связь, связующий двух предметов нитка, веревка, а “рабыйт” – связующий, соединяющий, союз, лига ,  а вот “рәзил”( буква “ә” это мягкое “а”) означает “низкий”, “позорный”, “порочный. Кстати, фонема “ә” передвинулась с конца алфавита на второе место, за буквой “а”, в результате упорной борьбы наших национальных патриотов – депутатов, возможно с  бессменным, со времен перестройки  депутатом Верховного Совета РТ Разилем Исмагиловичем Валиевым во главе, который возглавляет  Комитет Государственного Совета Республики Татарстан по образованию, культуре, науке и национальным вопросам.  
               В толковом словаре ”Татарский мир”  изданный в Казани  издательством “Мәгариф” в 2007 году  в объеме 575 страниц, “рәвабит” означает “связи”, “рабыйт” - “связной”, “рәзил” – “позорный”, “риза” и “рази” -  “быть довольным, покорным, согласным”. То есть об избранности речь не идет. Может быть, по логике   составителей словарей , поскольку  наши депутаты,  избранники народа, члены партии “Единая Россия” как правило во всем соглашаются с исполнительной властью( даже при принятии закона  № 309 , поставивший  наш родной язык в сложное положение), такие качества как согласие и, покорность следует приравнять  к избранности, предполагая, что, они и являтся  условием быть избранными.... 
             ”Я обратился к разным словарям братских тюркских народов. Ни башкирско-русском словаре  от 1958 года изданный в г.Уфе, ни в киргизско- русском словаре, изданном в Москве в 1965 году, ни в киргизском толковом словаре, изданном в г.Фрунзе в 1969 году,ни в кумыкско-русском словаре изданном в Москве в 1965 году, таких понятий как “рабит”,”батулла”, “разил”  не обнаружил.
                 В полном  арабско-русском словаре от 1963 года в арабской транскрипции РЗИЛ (гласные буквы  отмечаются  только надстрочной и подстрочной черточкой, а иногда и без черточки,  согласно правилы  таджвид) – «подлый». Других толкований нет.  В словаре для турецких школ издательством «Мерчек» в г. Стамбуле , где указан  составителем  Рашит Куру, тел (0212)512 37- 55,  Rabita переводиться как “связанное нечто”, “веревка”, а rezil  означает низкий, подлый.  А русско-турецком и турецко- русском словаре изданный в г. Минск издательством “СОЛ” в 2000 году также имеются  тюркские, в том числе татарские  имена. Но и там нет никакого  “Рабита”, но за то есть действующие имена, например  Ракип” – который  означает –конкурент, а  “ракипсызлык” – монополию, а  “рашит” - “совершеннолетний”. Слово   rezil  в переводе с турецкого, пришедший с арабского языка, и тут  представлен как  позорный,  а rezillek  - позор.
         Как известно, встречаемое окончание в татарских именах “улла”  означает Аллах. Например популярное в прошлом веке татарское имя Тухбатулла (Тухбат + улла)   в переводе с арабского -  дар Аллаха.   При образовании татарских фамилий в советское время  длинные имена с религиозным подтекстом подвергались секвестированию. Таких метаморфоз полно, начиная с фамилии первого президента Татарстана, о котором он и сам писал. В  деревне Юлбат,где я вырос, например, Каримуллу сокращенно звали Кармэ, Хабибрахмана – Хайби, школьного товарища Хурматуллу из села Сатышево  Хурми, и.т.д. Отсюда рукой подать   фамилиям Хайбиев, Кармиев, Хурмиев и.т.д.
         Никогда не встречал носителя такого имени как Батулла и не слышал о таковом. Батулла, звучит как  “Бату Аллаха”. Бату , как известно  имя Батый хана, который не был мусульманином и пристегивание к его имени подобное    окончание некорректно.  В тех сайтах  есть также предположение Н.А. Баскакова о  слове “бата” на монгольском языке который возможно имеет значения  надеждный”, “сильный”,  “постоянный”...
           Но татары не монголы, не были таковыми, с чем уже согласились  наконец то  русские историки, что отразилась  и на школьных учебниках истории. Поэтому раскроем-ка Татарско-русский словарь, выпущенный Академией наук СССР издательством “Советская Энциклопедия”, в Москве, в 1966 году. По этому словарю понятие БАТУ означает: 1) тонуть,утонуть,затонуть,потонуть;
2) вязнуть,завязнуть,увязнуть; IIувязание;3)залезать,залезть,влезть( в долги)
4) западать, запасть (в глазах) 5) заходить, зайти,закатываться,закатиться
(о небесных светилах)II закат,заход; 6) пропадать,пропасть; ките дә батты ушел и пропал; 7) пачкаться, запачкаться, мараться, замараться в чем либо; корымга батты он запачкался в саже <> наданлыкка бату закоснеть в невежестве, батып керү вдавливаться, втискиваться.
           Однако Всевышний  вездесущ,  которому  закатываться куда-либо и или втискиваться во что- то  не пристало... И поэтому, имя Батулла при такой  трактовке априори не состоятелен.
           А вот  по утверждению упомянутых сайтов   «Батулла»  берет свое начало от названия мечети Кааба! А чтобы понять значение слово «Батулла» предлагается  обратиться к понятию «Бейтулла»...   То есть, четырех угольного черного камня, вокруг которого проходят миллионы мусульман,  ежегодно совершая хадж.  Жаль, что ,  в  полном арабско - русском  словаре от 1903 года, который имеется у моего родственника я не обнаружил подтверждение такому варианту. И слово «разил»   там почему то не значится как   «избранник»  или «избранный» Невольно приходит на ум термин «новояз» из антиутопии Джорджа Оруэлла «1984». Если  вольно обращаться с понятиями, то можно дойти до чего угодно. Есть арабское слово батыйл –порочный, есть турецкое будала –тупой. И если к  ним пристегнуть улла, с целью образования нового имени или псевдонима, никакого противоречия не возникнет, ибо у Аллаха могут быть всякие рабы, в том числе  и тупые, и порочные.             Или вот еще что. Слово  «раши» в переводе с арабского означает взяткодатель, а   «Рашид» в переводе с того же  арабского языка  «идущий правильным путем», «разумный». Арабский язык сказочно богат, там каждый нюанс в слове, интонация, ударение меняет смысл и суть… Если  по английский «раша» это –  Россия , то «Рашат», «Рашит» или «Рашида» можно интерпретировать, чтобы означали на английский манер «россиянин» или «россиянку», а на арабский  лад – взяткодателей? Так что ли, господа, продвигающие “словарей татарских имен”?   Тем более, понятие “связной”, думаю, легко можно  расширить, за счет арсенала просторечия, добавив популярное понятие   стукач”... А слово иммунитет можно притянуть за уши до “имине тот”, что по татарски означает “держись за сиськи”. Конечно при большом желании можно связать и “парашу” с “парашютистом”, ибо при свободном падении всякое может случиться... Я  сомневаюсь, что современных родителей сильно вдохновляет предлагаемые  образцы в качестве татарских имен... Такие словари, на мой взгляд, могут  заинтересовать разве что наших доблестных оперативников для обозначения своих, так сказать,  добровольных помощников.. Хотя, допускаю что своим предположением мог опоздать на несколько десятков лет. А что , если некоторые кликухи, после длительной стажировки  были продвинуты на статут имен?...
              Я не филолог, имею техническое образование и  не могу претендовать на истину в последней инстанции в данной области. Просто мне интересно найти разумное объяснение возникшим  сомнениям. Из предлагаемых 3000 имен, я коснулся  лишь некоторых.   А наверное, чем дальше лес, тем больше дров...Очень надеюсь, что  статья заинтересует многих читателей, и будут даны исчерпывающие компетентные разъяснения по поводу возникших моих страхов, которых    пытался тут  изложить.   Не хочется думать, что за затеей издания подобных ноу – хоу всего лишь попытка услужить   некоторых  товарищей по перу, чтобы ,как и свои кумиры собирать урожай разных премия, наград, звания и тому подобное регионального значения, не брезгуя и наградами районного уровня, с думой «лишь бы не доставались новым, молодым, а после нас хоть потоп…»   Но есть одно но, некоторые писатели, упомянутые тут, вошли в учебники для школ как выдающиеся деятели уровня Габдуллы Тукая, классика татарской поэзии, и создание подобных словарей, возможно вынужденная  временная мера по реабилитации их имен, которые , по их мнению им не подходят...  А что, если  не далек тот день отмены исконного   смысла и значения некоторых слов  и замены  их, с учетом предложений и поправок заинтересованных лиц,  через парламент РТ?…
          Слышал , что газета “Коммерсантъ” проводит ежегодно конкурс “Лизость тела” , где отмечают выдающихся подхалимов. На мой взгляд представители нашей республики также имеют  шансы победить в тои самом  конкурсе. Просто  наши успехи на данном направлении почему то до сих пор замалчивались.