Рустем Зарипов - публицист, автор стихов, рассказов, популярных песен (слова и музыка)

понедельник, 5 декабря 2016 г.

РОЗА, ГӨЛЧӘЧӘК, РАУШАН – ГӨЛ...



                     
     
      Кайбер җырлар ил, милли чикләрне белми , танымый, аларны төрледән төрле халыклар үзенеке итеп  яратып кабул итә, шулай дип саный,  керфекләрен чылатып тыңлый . Сугыш чоры белән бәйле “Катюша”ны күпләр рус халык җыры дип саныйдыр.  Сүзләрен М.Исаковский, көен М.Блантер, яһүд милләтеннән булган илдәшләребез иҗат иткән  бу  әсәр  дөньякүләм таралган, аны  күп телләрдә җырлыйлар. Кытай кызларының шуны хәрби парадта башкарганы исә гомумән таң калдыра ( кызыксынучылар аны интернет аша шушы сылтама белән кереп күрә һәм тыңлый ала : https://www.youtube.com/watch?v=Gp-jMucMN2U) Моны күргән һәм тыңлаган кытайлыга аны үз җыры дип  санаудан гайре чара юк.
         Хәрби чор белән бәйле,  ил чикләрен белмәүче  янә бер “Бессамо муче”атлы җыр ерак Мексикада 1941 елны Консуэло Веласкес атлы 16 яшьлек кыз тарафыннан иҗат ителә һәм 1944 елны АКШ та узган беренче җыр хит парадында ул җиңү яулый. Дөнья  кыйтгаларының иң асыл  җырчылары  шул җырда үзен сынап караган.  Мондый әсәрләр  байтак , әмма мин үземне иң нык дулкынландырганына туктыйсым килә. 1983  елны  совет эстрадасының  балкып килүче йолдызы  Алла Пугачева , көен Раймонд Паулс, сүзләрен Андрей Вознесинский иҗат иткән  “Миллион, миллион алых роз...”җырын башкарып илдәшләрнең  йөрәген яулаганы онытылмый. Примадонна  титулы  аңа әнә  шул   җырдан соң ябышмады микән...  Баксаң бу гаҗәеп җырны 1969 елны иран җырчысы Гугуш 1969 елда  фарсы телендә башкарган икән... https://www.youtube.com/watch?v=ZmBcrMjVqSA
                Гугуш –Иран җырчысы, чын исеме Фаигә Атәшин, милләте  әзербайҗанлы.  Бер сылтамада Фаигә бу җырны 1969, Алла Пугачева 1982 елда, ә америка җырчысы Бен Е Кинг Гарлем  көе шуңа охшаш җырны 1960 та башкарган дип белдерелә.  Дөресме бу, юкмы, интернеттагы һәр язганга ышанып булмый, тик шунысы бәхәссез – җырны бар да, оста җиткерә, ә Гугуш  җырлавы тыңлап туйгысыз...Беренче башкарылыш дип  интернет аша  тәкдим ителгән “Миллион розаларны” шушы сылтама белән дә кереп  тыңлап була :  https://www.youtube.com/watch?v=esU-6D_ohvQ  . Гугуш ханым бүгенге көндә АКШ та яши, Ираннан  дини революциядән соң китеп барган. Бу җырны  бүген күп төрле халык вәкилләре, башкара булып чыкты.  Казах кызы   розаларны -  раушан гөлләр  дип моңлана , интернеттагы сылтамасы : https://www.youtube.com/watch?v=NHXfG9kQRWw .
           Ышанам , кайчан да булса берәр татар җыры да әнә шундый дан дәрәҗәгә ирешер, ягъни  иҗатчыларыбызга  омтылыр өчен маяклар җитәрлек...
“Т.Я” 1.12.2016 елның 22 нче саны

вторник, 25 октября 2016 г.

Сукса язмыш сәгате...


      Шәмәрдән сырхауханәсенең баш табибы Радик Әхмәт улы Борһанов эшләп йөргән җиреннән көтмәгәндә, 25 сентябрь көнне бакыйлыкка күчеп куйды. Үзе, хатыны, ике улы – барысы да абруйлы табиблар, дус-иш табиблары ни хәтле, киленнәре медицина өлкәсендә хезмәт куя, әмма әҗәлдән калулар юк. Гомере өзелгәндә барча якыннары янында булган. Озатырга халык күп җыелды, кояшлы матур көнне Радигыбызны Шәмәрдән зиратында калдырып кайттык.
Радик кебек затлар хакында урыслар “трудоголик”, ә татарлар “эш аты” диләр.Көнне төнгә ялгап, ары чабып, бире чабып, ал-ялны белми эшләде ул. Әле җитмәсә белемен үстерүгә дә вакыт табып, төп һөнәре – теш табиблыгына өстәп, Англиягә барып укып, остеопатлык һөнәрен дә үзләштерде. Эштән соң, кичләрен, яңа эш сменасына керешеп димме, кулы күтәрелми башлаганнарны – куллы, аягы тотмаганнарны аяклы итте.Аның, кала табиблары “бу очракта медицина көчсез” дип, урын өстендә генә ятуга хөкем иткән сабыйны ничәдер сеанстан соң култык таяклары белән йөри алу хәленә җиткерүен һәм әлеге кыз баланың Радик абыйсына ихлас рәхмәт йөзеннән самими, беркатлы, әмма тетрәндергеч шигырь язуын искә төшерми булмый.
          Ул узган ел Сабада мәдәният сараенда узган иҗат кичәмдә булды, сәхнәгә менеп, бүләк-күчтәнәчләрен тапшырды. Аннарыбез бергәләп иҗат иткән “Яшәү хисе” исемле җырыбызны башкарды. Менә шул җырдан бер өземтә:
Дару алмый, дәва үтми,
Сукса язмыш сәгатең,
Алып калса калыр төсле
Тик тәүге мәхәббәтең.

Кеше күңеленә җылы сүз
Кирәк ич ул, әйт, бәгърем,
Ерак димә араларны,
Йөгерә-йөгерә кайт,
бәгърем...
       Аңарда яшәү хисе көчле иде. Ул Шәмәрдән сырхауханәсендә чирек гасыр теш табибы булып эшләп, иң югары квалификациягә иреште. Аңа теш куйдырырга әллә кайлардан күпләр, шул исәптән, яһүд милләтеннән булган коллегалары да килә иде. Сиксәннең өске ягындагы туганнан туган абыем, 2004 елда Радик куйган тешен унике елдан соң, әле быел гына яңартты. Бакыйлыкка күчәренә бер атна кала хәл-әхвәлен белешеп, Радикка телефоннан чылтыраттым. “Бар да әйбәт, Аллага шөкер”, – диде. Абыйның рәхмәтен җиткерергә әллә нишләп башка килмәгән.
Радик Әхмәт улы Борһанов баш табиб булып билгеләнгәч, Шәмәрдән участок сырхауханәсе янәшә-тирә өчен генә түгел, илкүләм танылган медицина үзәгенә әйләнде. Нарат урманы ышыгында, ихатасын чәчәкләр бизәгән, биш йолдызлы затлы кунакханәне хәтерләткән сырхауханә бинасында “Надежда” дәвалау үзәгеннән тыш, күзгә операция ясау, бөере эшләмәүчеләрнең каннарын чистарту үзәкләре, егерме төрле анализ ясаучы лаборатория бар, һәртөрле душлары, гидромассаж җиһазлары булган профилакторий эшли. Ветераннар өчен палаталар евро стилендә, саф һава даимилеге өчен кондиционерлар да онытылмаган.
Радикның илле яшьлек юбилеенда район җитәкчеләре генә түгел, медицина институты галимнәре, министрлык вәкилләре дә катнашты, аның турында әйтелгән җылы сүзләр бүгенгедәй хәтеремдә. Аны укуын тәмамлагач та, аннан соң да кат-кат гыйльми эшкә кодалаганнар, республикада һәм аннан читтә дәрәҗәле эш урыннары тәкъдим иткәннәр. Ул Шәмәрдәннән китәргә теләмәгән. Ижевск каласында үз клиникасын булдырган табиб якташыбыз Кәрим әфәнденең әлеге юбилейда: “Яхшы укыган студентлардан яхшы врач, начар укыганнарыннан баш врач чыга диләр иде бездә, бу – икесе дә булды”, – дигәне, ә район башлыгы Рәис Нургали улы Миңнехановның: “Башкаларны куалап та эшләтүе кыен, моны туктатып булмый”, – дип “зарлануы” хәтердә уелып калган.
Мин бу шәхес хакында яраткан газетабызда 2007 елның 19 май санында, аның якынлашып килүче илле яшьлек юбилее уңаеннан, “Мәңге яшәр иде кеше...” исемле мәкалә бастырган идем. Шунда язылганнан үземә кагылышлы өзекне кыскартып кабатларга телим. Моннан байтак еллар элек, бәлагә тарып, умыртка баганамның ике буыны эчкә батты, бөгелсәм турая, турайсам иелә алмыйм. Сырхауханәдә бер атна ятудан мәгънә чыкмады. Радик, ул чакта теш табибы, хәлемне аңлап, бөтен эшен ташлап, машинам руле артына үзе утырып, мине арты утыргычка аркылы салып, дусты, вуздашы, Англиядә остеопатлык һөнәрен үзләштереп кайткан Зиятдинов Васыйл Билал улы хозурына, Зеленодол каласының Обсерватория дип халык теленә менгән, гарип балаларны дәвалау сырхауханәсенә алып чыгып китте. Иртән барып җитсәк, Васыйл әфәндебезне калага китте диделәр. Кесә телефоннары модада түгел чак бу. Кайчан кайтачагын белми көтәбез. Ниһаять, әбәд турында Васыйл әфәнде күренде һәм, өстәлгә сузып салып, ярты сәгать эчендә умырткамны тәртипкә китерде. Ике-өч көнгә соңарсам, инвалид каласы булганмын икән...
           Радик дус белән Мөслим һәм Сарман якларын да урап кайткалаганыбыз булды. Мине кунак итүче танышларым – язучы Фоат ага Садриев та, Сармандагы “Петровка” агрофирма җитәкчесе, Дума депутаты Сәлимхан әфәнде Әхмәтханов та аны бер күрүдә үз иттеләр. Фоат абый исә: “Сокланам мин синең дусларыңа, Рәстәм (ул исемемне шулай, Рәстәм дип әйтә). Үзең әллә кем дә кебек түгел югыйсә, каян табасың син шушы кадәр шәп дусларны”, – дип ихластан гаҗәпләнүен дә белдерде.
Радикның әтисе Борһан ага – Мөхәммәт Мәһдиевнең “Без – кырык беренче ел балалары” әсәрендә кырыс немец теле укытучысы образының прототибы. Мөхәммәт ага ул остазының хәлен гел белешкәләп торган.
Мөхәммәт Мәһдиевнең “Кеше китә, җыры кала” дигән канатлы сүзе бар. Радиктан җырлар да, хезмәт җимешләре дә калды.Җырларын минем шушы блогка Клиплар-Клипы бүлегенә кереп тыңлап була.
         Авыр туфрагың җиңел, гүрең нурлы булсын, дускай. Ул киткәч, Шәмәрдәннең бер чите кителде гүя. Кояш та сүрелеп, яңгырлар китте...

четверг, 22 сентября 2016 г.

БҮТӘН РОМАН

Бәхет ул – башкаларга игелек эшләүдән тәм табу.
Җәлил хәзрәт Фазлыев.

«Әйдә халыкка хезмәткә, хезмәт эчендә йөзмәккә» Тукайның ошбу юлларын мәкаләмә исем итәсем бик килгән иде дә, дәүләт химаясындагы басмаларда эшләүче һөнәри журналистлар аны халык хезмәтчеләрен, ягъни депутатларны мактауда, кабат сайларга кодалауда күп кулланышлы итәргә өлгергәннәр булып чыкты... Мәкаләмә эпиграф итеп алынган хәзрәт сүзләрен дә шул юнәлешкә җигә күрмәсеннәр тагын дип курка калдым әле...
Күптән түгел кулыма “Хозур” нәшрияты быел бастырып чыгарган (төзүчеләре Хәсәнова-Фазлыева А., Хәбибуллина Г.) “Бәхет тәме” исемле (тышлыгына югарыдагы эпиграф куелган) китап килеп эләкте. Һәм мин аны аерыла алмый укып та чыктым. Китап чын каһарман Җәлил хәзрәткә 60 яшь тулу уңаеннан котлаулар белән ачылып, төп геройның үзенең, дусларының, күршеләренең, хезмәттәшләренең, сабакташларының, укытучыларының, җитәкчеләренең истәлекләре, танышларының күзәтүләре җыелмасыннан гыйбарәт. Анда “Татарстан яшьләре” газетасында басылган ике мәкалә дә урын алган. Һәм барча язмалар бергә кушылгач, Мөслим районында яшәп бакыйлыкка күчкән Хираҗ агай әйтмешли, “үде бер роман” килеп чыккан.
Роман димәктән, без үскәндә халкыбыз аларны егылып укый иде. Әхмәт Фәйзинең “Тукай”, Кави Нәҗминең “Язгы җилләр”, Гомәр Бәшировның “Намус”, Габдрахман Әпсәләмовның “Алтын йолдыз” романнары һ.б. Бар иде чорлар, үзен зыялы санаган һәркем йортында шәхси китапханә тупларга омтыла иде ...
Заманалар үзгәрде, кирпеч калынлыгындагы романнарга ихтыяҗ кимеде, аларның көннәре санаулы. Шуны әллә кайчан тоеп һәм аңлап, Бразилия әдибе Пауло Коэльо зур хикәя күләмендәге җыйнак, кыска, әмма галәмнәрне сыйдырышлы сихри романнарын байтактан дөньяның рухи табынына турылый һәм алар миллионнар күңелен били тора.
Ни хикмәт, бездә әлегәчә КПСС чорында милли әдәбиятлар ирешкән иске калып гамәлдә кала, очы-кырые юк романнар “пешеп”, дәүләт химаясындагы “Казан утлары” журналы битләренә төшеп тора.
Хәзер хәтта үзреклама – резюме ысулында романнар да тәпәләнә башлады. «Үзем турында үзем» дип, баш куелганнары да күренгәләде. Ахрысы, атаклы актриса, үткен афоризмнары белән мәшһүр Ф.Г.Раневскаяның “ Үзең турында начар итеп язасы килми, яхшы итеп язу әдәп – инсаф киртәсенә сыймый ” дигән сүзләрен болар белми, яки санга сукмый... Роман-резюмелар үзен-үзе рекламалаган өчен алган гонорарга өстәп, менә мин нинди тәти кеше дип, хөкүмәттән чираттагы бүләк эстәү ысулы, гариза формасы микән әллә?.. Шәхсән үземә биниһая күләмле ул романнар динозаврларны хәтерләтә: койрык белән баш арасы ифрат ерак, ә бәләкәй генә баш эчендәге ми дигәннәре тавык йомыркасы хәтле генә.
Ә менә “Бәхет тәме” китабы бөтенләй башка заттан. Анда чын мәгънәсендә биографияле каһарман турында чын дөресе генә бәян ителә. Горурлык хисләре кичереп әйтүем, фәкыйрегезгә Җәлил хәзрәт белән аралашырга туры килгәли. Вәгазь укыганда, телевидениедә интервью биргәндә генә түгел, бергә - бер, гап-гади әңгәмә барышында да фикерләрен бай, образлы телдә, ашыкмый-кабаланмый – кызмый гына, юморга төреп, гореф гадәтләребезгә, тарихка ышыкланып, әдәби әсәрләрдән мисаллар китереп, тормыш практикасына бәйләп, тимер мантыйк белән теземнәргә салырга аңа гына куш.
Телеинтервьюларда күреп торабыз, кәттә-кәттә вазифалы әфәнделәребез, хәтта ки мәдәният, мәгариф өлкәсендә гамәлләр кылучылар да камил телдә, рәттән өч җөмләне авырдан оештыра. Аларның гына түгел, һөнәри радио һәм тележурналистларның ык-мык килүе, вакыт-вакыт телләре көрмәкләнүе берәүне дә гаҗәпсендерми... Ни өчен күп кенә шәхесләребез рәтләп бер телдә дә сөйләшә алмый башлады соң әле? Минемчә, бу – соңгы чирек гасырда аерата ныгыган әтрәгәләмлек вертикале чагылышы һәм наданлыктан гына да түгел бугай...
Баш мие – үзара бәйләнешле катлаулы система. Фикер йөртү – аның иң югары функциясе. Баш мие ике ярымшардан тора. Галимнәр язганны гадиләштерсәк, сул ярымшар – аналитик, стратегик фәһемли, математик тигезләмәләр чишә, саннар белән эш итә. Тел байлыгы, сүзләрне төгәл һәм урынлы куллану да шул якка бәйле. Уң ярымшар үзен иҗатчы итеп тоя, хисчән, мин зәвыклы, юмор яратам, фантазияләрем чиксез, дип иман китергән... Озын сүзнең кыскасы, сул як – төгәл, уң як гуманитар фәннәрдән сут ала. Күпчелек каләм ияләребезнең, радио-тележурналистларыбызның, гуманитар белем ияләре буларак, сул як аксый, ә уң як ярымшарларына күбрәк көч килә бугай. Әле болары бер хәер, утыра торган ярымшарлар белән генә “уйлап”, җенси кәртинкәле әсәрләр тудырулар да ешаеп китте бит әле...
“Бәхет тәме” китабы башка камырдан... Җәлил хәзрәт кечкенәдән, авырлыкларны күреп, эшләп, тормышның ачысын-төчесен татып үсә. Аның игелекле шәхес, саф күңелле чын кеше булачагы балачагында ук аныклана. Мәктәптә укый башлагач, күршеләренә кереп, үзлегеннән гарәп хәрефләрен танырга өйрәнә. Кечкенә чагында еш чирләве аркасында ит ризыкларыннан баш тартырга туры килүенең Җәлил хәзрәт уңай ягын күрә: шуның аркасында ул заманда шәп саналган колбаса ише нәрсәләр капмаганмын, Ходай Тәгалә хәрәмнән саклаган, дип куана. Үҗәтләнеп спорт белән шөгыльләнә торгач, сәламәтлеге ныгып, бер мәлне ул сабантуйларында, район дәрәҗәсендәге йөгереш бәйгеләрендә, багана башына менү, тауга каршы йөгерү кебек сынашуларда беренчелекне бирми башлый. Яшьтән тормыш арбасына ныклап җигелгәнгә күрә кулыннан бөтен эш килә, агач, таш эше, тал чыбыгыннан кәрҗин үрү, мич чыгару дисеңме... Вузда укыганда да, армиядә хезмәт иткәндә дә намазын һәм уразасын калдырмавы (моның өчен үтә дә көчле рухлы булу кирәктер) бүгенге көн күзлегеннән караганда да шаккаткыч батырлык булып тоела. Ул чорда дин тотучылар һәр яктан, һәркайда дингә каһкаһәле көлеп караучылар, дәһриләр уралышында иде ләбаса... Армиядә кулы эш белгәнгә күрә командирлары аны хөрмәт итә, туган авылына ялга да кайтаралар. Һәр коллективта кешеләргә игелек кылуны тормышы кануны итүе белән дә танышабыз. Институтта укып, тулай торакта яшәгән чорында укырга керергә килгән малайларны ашатып-эчертеп чыгаруын, кунарга урын табышуын, рәхмәт хисләре белән искә алулар бар китапта. Азнакай районындагы авылда практика узган вакытында фатир керткән карчыкның көнендә бер йөк утынын яруы, бер очтан янтайган өй ишеген, чалшайган капкасын төзәтеп, шул авыл халкының ихтирамын казануы да тасвирлана... Кыска гына мәкаләдә китапның эчтәлеген санап чыгу мөмкин түгел. Әмма аның барлык фәннәрдән дә бишкә укып, институтны кызыл диплом белән тәмамлавы, фәннәр патшасы дип зурланылган математика, югары математиканы су урынына эчүе, район авыл хуҗалыгы идарәсендә баш икътисадчы булып эшләгәндә, югарыдагылар белән бәхәскә кереп, үз түләү системасын уздыруы, аны өйрәнергә Мәскәүдән килүләре һәм шул ысулны хуплап кабул итүләре хакында искәрми булмый... Китапта Җәлил хәзрәтнең мәхәббәте турында да, хәләл җефетенең аның турында фикерләре дә урын алган. Бөрбаш авылыннан көн саен Балтачка йөреп эшләгән дәверендә, бер хезмәттәшенең: “Иртәңге алтыда чыгып китәсең, караңгы төшкәч кенә кайтасың, хатының берәр сүз әйтмиме соң синең?” – дип соравына ул: “Әгәр кич чыгып китеп, иртән кайтып керсәм, аның сораулары булыр иде, ә болай юк”, – дип җавап күндерә...
Армиядә хезмәт иткәндә аңа БАМ төзелешендә дә катнашырга туры килә. Алтмыш градуслы суыкларда эшләү, рәтләп ягылмаган торакта яшәү аркасында буын чире – полиартрит эләктереп кайта ул аннан. Әмма күпмедер вакыттан соң, бер тикшеренү вакытында анда әлеге чирнең эзе дә калмавы аныклана. Табиб: “Ничек дәваландың?” – дип кызыксына. Җәлил хәзрәт дога укыдым, ураза тоттым, дип җавап бирә.
Җәлил хәзрәт бер китабында динне өч нәрсә: милли кием, туган тел, гореф-гадәт саклый дип яза һәм милләтебезне яклау һәм саклауны дин әһелләренең бурычы дип билгели.
Алдарак баш мие, аның ярымшарлары хакында сүз булган иде. Бәян ителгәннәрдән аңлашылса кирәк, Җәлил хәзрәтнең баш миенең ике ягы да тулы тәртиптә: математикасы да “бишлелек”, рухи ныклыгы да соклангыч.
Аңа тиздән 60 тула. 24 сентябрь көнне матди һәм рухи юнәлештәге хезмәтләре хөкүмәт тарафыннан кат-кат югары бәяләнгән халкыбыз сөеклесе Җәлил хәзрәтнең туган көне Балтачта зурлап уздырылачак. Анда хәләл җефетем белән мин дә чакырулы. Кунаклар күп булыр, әллә кайлардан килерләр, котлау сүзләрен яудырырлар, дип чамалыйм. Мәртәбәле кунаклар арасында кемнәрнедер узып, сүз сорарга кыймам, аннары котларга вакыт җитми калу ихтималын да күздә тотып, “Татарстан яшьләре” газетасы биргән форсаттан файдаланып, аны алданрак котлый торырга җөрьәт итәм.
Гаиләм, балаларым, аларның гаиләләре исеменнән, яңадан-яңа уңышлар, бәхет-шатлыклар, озын гомер телим Сезгә, мөхтәрәм Җәлил хәзрәт!